Qlütenə qarşı autoimmun: çölyak nədir?

Çölyak xəstəliyi immun sisteminin qlütenə qarşı reaksiyası nəticəsində nazik bağırsağın zədələnməsinə səbəb olan autoimmun xəstəlikdir. Qlüten əsasən buğda, arpa və çovdarda olan zülaldır.

Çölyak xəstəliyi olan insan qlüten qəbul etdikdə immun sistemində reaksiya yaranır. Zaman keçdikcə bu reaksiya nazik bağırsağın daxili səthini zədələyə və orqanizmin qida maddələrini lazımi səviyyədə mənimsəməsinə mane ola bilər. Bu vəziyyət malabsorbsiya, yəni qida maddələrinin sorulmasının pozulması adlanır. Bağırsağın zədələnməsi ishal, yorğunluq, çəki itkisi, qarında köp və qanazlığı kimi əlamətlərə səbəb ola bilər. Xəstəlik nəzarətdə saxlanılmadıqda daha ciddi fəsadlara da yol aça bilər.

Uşaqlarda qida maddələrinin kifayət qədər sorulmaması yalnız həzm sistemi ilə bağlı problemlərə deyil, həmçinin böyümə və inkişafın ləngiməsinə səbəb ola bilər.

Əlamətlər insandan insana dəyişir

Çölyak xəstəliyinin əlamətləri dəyişə bilər. Böyüklərdə ən çox rast gəlinən həzm sistemi əlamətləri ishal, davamlı yorğunluq, çəki itkisi, qarında köp və qaz, qarın ağrısı, ürəkbulanma və qusma, o cümlədən qəbizlikdir.

Lakin çölyak xəstəliyi olan böyüklərin yarıdan çoxunda həzm sistemi ilə birbaşa əlaqəli olmayan əlamətlər də müşahidə oluna bilər. Bunlara, xüsusilə dəmirin sorulmasının azalması ilə əlaqəli qanazlığı, sümük sıxlığının azalması, qaşınan və qabarcıqlı dəri səpgiləri, ağız yaraları, baş ağrıları və yorğunluq daxildir.

Bəzi insanlarda sinir sisteminin zədələnməsi nəticəsində əl və ayaqlarda keyimə və iynələnmə, tarazlıq problemləri və koqnitiv funksiyalarda pozulmalar yarana bilər. Oynaq ağrıları, dalağın funksiyasının azalması və qaraciyər fermentlərinin yüksəlməsi də mümkün əlamətlər arasındadır.

Uşaqlarda hansı əlamətlərə diqqət etmək lazımdır?

Uşaqlarda çölyak xəstəliyi daha çox həzm problemləri ilə özünü göstərə bilər. Bunlara ürəkbulanma və qusma, xroniki ishal, qarında şişkinlik, qəbizlik, qaz, rəngi solğun, həcmli və kəskin qoxulu nəcis daxildir. Qida maddələrinin kifayət qədər mənimsənilməməsi körpələrdə inkişafın ləngiməsinə, diş minasının zədələnməsinə, çəki itkisinə və qanazlığına səbəb ola bilər. Uşaqlarda əsəbilik, boy artımının ləngiməsi, yetkinliyin gecikməsi, baş ağrıları və öyrənmə çətinlikləri kimi hallar da müşahidə oluna bilər.

Dəri səpgiləri də qlütenlə əlaqəli ola bilər

Qlütenlə əlaqəli xəstəliklərdən biri də **dermatitis herpetiformis** adlanan qaşınan və qabarcıqlı dəri səpgisidir. Səpgilər əsasən dirsəklərdə, dizlərdə, gövdədə, baş dərisində və ya sağrı nahiyəsində meydana çıxa bilər.

Bu vəziyyət də nazik bağırsağın selikli qişasında dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər, lakin hər zaman həzm sistemi əlamətləri ilə müşayiət olunmur. Dermatitis herpetiformisin müalicəsində qlütensiz pəhriz, dərman müalicəsi və ya hər ikisi tətbiq edilə bilər.

Pəhriz çarədir?

Mütəxəssislər uzun müddət davam edən ishal və ya həzm narahatlığı zamanı həkimə müraciət etməyi tövsiyə edirlər. Uşaqda solğunluq, əsəbilik, inkişafın ləngiməsi, qarında şişkinlik və kəskin qoxulu, həcmli nəcis müşahidə olunursa, tibbi qiymətləndirmə aparılmalıdır.

Çölyak xəstəliyi üçün müayinədən əvvəl özbaşına qlütensiz pəhrizə keçmək tövsiyə edilmir. Çünki testdən əvvəl qlütenin qəbulunu dayandırmaq və ya əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq müayinələrin nəticələrinə təsir göstərə bilər.

Çölyak xəstəliyinin ailəvi xarakter daşıya bildiyi də bildirilir. Ailədə bu xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxs varsa, digər ailə üzvlərinin müayinəyə ehtiyacı olub-olmadığını həkimlə müzakirə etmək məqsədəuyğundur. Birinci tip diabet kimi bəzi xəstəliklər də çölyak xəstəliyi riskini artıra bilər.

Çölyak xəstəliyinin müalicəsi varmı?

Hazırda çölyak xəstəliyinin tam müalicəsi yoxdur. Lakin əksər xəstələrdə ciddi və davamlı qlütensiz pəhriz simptomların nəzarətdə saxlanmasına və bağırsağın sağalmasına kömək edə bilər.

Qeyd etmək vacibdir ki, hər qlüten qəbul edən və ya qlütenli qidalardan sonra narahatlıq yaşayan şəxsdə çölyak xəstəliyi olmur. Qlütenə qarşı həssaslığın müxtəlif formaları mövcuddur və düzgün diaqnoz üçün həkim müayinəsi və uyğun laborator testlər lazımdır.

Lalə Mehralı