Qrenlandiya: Böyük güclərin səssiz rəqabət meydanı

Qrenlandiya ilə bağlı son vaxtlar yaranan gərginlik əslində bir ada üzərində mübahisədən daha böyük mənzərəni göstərir. Burada söhbət torpaqdan yox, gələcək dünya düzənində kimin söz sahibi olacağından gedir.

Arktika artıq xəritədə ağ boşluq deyil. İndi bu coğrafiya böyük güclərin diqqət mərkəzində olan siyasi və təhlükəsizlik zonasına çevrilib.

ABŞ-nin Qrenlandiyaya artan marağı ilk növbədə təhlükəsizlik prizmasından oxunmalıdır. Vaşinqton üçün bu ada Şimaldan gələn risklərin erkən görünə bildiyi nadir nöqtələrdən biridir. Raket sistemləri, kosmik nəzarət və qlobal müşahidə imkanları baxımından Qrenlandiya ABŞ-nin müdafiə arxitekturasında xüsusi yer tutur. Bu maraq yeni deyil, sadəcə indi daha açıq və daha sərt ifadə olunur.

Danimarka üçün məsələ tamam fərqlidir. Kopenhagen Qrenlandiyanı yalnız coğrafi ərazi kimi yox, hüquqi və siyasi məsuliyyət zonası kimi görür. Burada əsas xətt muxtariyyətin qorunması və hər hansı qərarın yerli iradədən kənarda verilməməsidir. ABŞ-nin sərt ritorikası isə Danimarkada belə bir narahatlıq yaradır ki, müttəfiqlik çərçivəsində olan münasibətlər tədricən təzyiq dilinə keçə bilər.

Qrenlandiya cəmiyyətinin mövqeyi isə çox vaxt kənardan düzgün oxunmur. Adanın əhalisi böyük güclər arasında seçim etmək istəmir. Onların əsas istəyi öz gələcəklərinə özlərinin qərar verməsidir. ABŞ ilə yaxınlıq müstəqillik demək deyil, Danimarka ilə münasibətlər isə avtomatik itaət anlamına gəlmir. Bu, daha çox öz yolunu itirməmək instinktidir.

Bu proses NATO daxilində də suallar yaradır. Əgər alyans üzvü olan bir ölkənin ərazisi başqa bir üzv tərəfindən açıq siyasi təzyiq mövzusuna çevrilirsə, bu, kollektiv etimad mexanizmini zəiflədir. Bu cür vəziyyətlərdə ən çox qazanan tərəf adətən alyansdan kənarda olan aktorlar olur. Çünki fikir ayrılığı hər zaman boşluq yaradır.

Avropa üçün Qrenlandiya mövzusu həm də prinsip məsələsidir. Burada söhbət yalnız Danimarkadan getmir. Avropa dövlətləri üçün bu, kiçik və muxtar regionların böyük güclər qarşısında necə qorunacağı sualını gündəmə gətirir. Əgər bu presedent qəbul edilərsə, sabah oxşar yanaşmalar başqa bölgələr üçün də normaya çevrilə bilər.

Nəticə etibarilə Qrenlandiya ətrafında baş verənlər iqtisadi rəqəmlərdən daha çox siyasi mesajlarla doludur. Bu ada qlobal güclərin bir-birinə necə baxdığını, müttəfiqlik anlayışının harada başlayıb harada bitdiyini göstərən güzgüyə çevrilib. Qarşıdakı illərdə Qrenlandiya daha çox xəritələrdə yox, siyasi müzakirələrdə görünəcək. Çünki artıq məsələ adanın özü yox, onun üzərindən qurulan yeni güc balansıdır.

Züriyə Qarayeva