Regional tərəfdaşlığın yeni strateji mərhələsi

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin mövqeyi yalnız malik olduqları təbii sərvətlər və iqtisadi potensialla deyil, həm də qurduqları tərəfdaşlıqların əhatə dairəsi, regional proseslərə təsir imkanları və uzunmüddətli əməkdaşlıq strategiyaları ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətlərin yeni mərhələyə yüksəlməsi mühüm siyasi və iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının VIII Məşvərət görüşü də məhz bu əməkdaşlığın gələcək istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm platforma kimi diqqət çəkir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin görüşdəki çıxışı ölkəmizin regional əməkdaşlığa yanaşmasını, iqtisadi inteqrasiyanın genişləndirilməsi istiqamətində prioritetlərini və qarşılıqlı tərəfdaşlığın gələcək perspektivlərini aydın şəkildə ortaya qoydu. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər göstərdi ki, Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərə yalnız mövcud əlaqələrin inkişafı kimi deyil, həm də ortaq iqtisadi imkanların reallaşdırılması, nəqliyyat marşrutlarının genişləndirilməsi və regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi baxımından yanaşır.

Azərbaycanın Məşvərət görüşünün tamhüquqlu iştirakçısına çevrilməsi bu münasibətlərin inkişafında əhəmiyyətli mərhələdir. Prezident İlham Əliyev çıxışında bu qərara göstərilən dəstəyə görə həmkarlarına təşəkkürünü bildirərək Türkmənistanın təşəbbüsünü xüsusi qeyd etdi. Bu fakt Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığının artıq daha geniş siyasi və strateji çərçivədə inkişaf etdiyini göstərir. Ölkəmizin bu platformada iştirakı Xəzər dənizinin hər iki sahilində yerləşən dövlətlər arasında əlaqələrin daha sistemli qurulmasına və ortaq maraqların uzlaşdırılmasına imkan yaradır.

Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətlərini birləşdirən əsas amillərdən biri tarixi və mədəni yaxınlıqdır. Ortaq mənəvi dəyərlər, qarşılıqlı hörmət və mehriban qonşuluq münasibətləri siyasi dialoqun möhkəm təməlini təşkil edir. Bununla yanaşı, müasir dövrdə bu yaxınlığın konkret iqtisadi nəticələrə çevrilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında da əməkdaşlığın praktiki istiqamətlərinə, birgə layihələrə və qarşılıqlı investisiyaların artırılmasına geniş yer verilməsi bu yanaşmanın mahiyyətini əks etdirir.

Son illərdə Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında ticarət dövriyyəsinin və qarşılıqlı investisiyaların artması əlaqələrin real iqtisadi məzmun qazandığını təsdiqləyir. Dövlət başçısının bildirdiyinə görə, 2025-ci ildə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb, həmin ölkələrin kapitalı əsasında yaradılmış 400-dən artıq şirkət Azərbaycanda fəaliyyət göstərir. Bu göstəricilər tərəfdaşlığın yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmadığını, biznes əlaqələri və iqtisadi əməkdaşlıq vasitəsilə də möhkəmləndiyini nümayiş etdirir.

Bununla belə, mövcud imkanların daha geniş miqyasda reallaşdırılması üçün qarşılıqlı ticarətin artırılması ilə yanaşı, birgə istehsalın təşkili, sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsi və üçüncü ölkələrin bazarlarına birgə çıxışın təmin edilməsi vacibdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu məsələyə xüsusi diqqət yetirilməsi iqtisadi münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçirilməsinin zəruriliyini göstərir. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla yaradılmış birgə investisiya fondlarının imkanlarından daha fəal istifadə olunması yeni müəssisələrin yaradılmasına, istehsal potensialının artırılmasına və iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsinə xidmət edə bilər.

Əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat və logistika sahəsidir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturu və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları Mərkəzi Asiya ölkələri üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizi isə bu əməkdaşlığın əsas bağlantı məkanlarından biri kimi çıxış edir. Dəniz limanlarının, dəmir yollarının, avtomobil yollarının və hava limanlarının imkanlarının genişləndirilməsi regionun tranzit potensialını artırmaqla yanaşı, yükdaşımaların daha səmərəli təşkilinə də şərait yaradır.

Bu kontekstdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti getdikcə artır. Asiya ilə Avropa arasında alternativ və etibarlı nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı region ölkələrinin beynəlxalq ticarətdə rolunu gücləndirir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd olunan məlumatlara əsasən, 2025-ci ildə bu marşrut üzrə tranzit yükdaşımaların həcmi 10 faizdən çox artıb, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə əlavə olaraq təxminən 20 faizlik artım qeydə alınıb. Bu dinamika nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı və marşrutun rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi istiqamətində görülən işlərin əhəmiyyətini göstərir.

Nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi yalnız iqtisadi gəlirlərin artması demək deyil. Bu proses region ölkələri arasında qarşılıqlı asılılığı möhkəmləndirir, yeni əməkdaşlıq imkanları yaradır və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrdə onların mövqeyini gücləndirir. Azərbaycanın tranzit imkanlarının Mərkəzi Asiyanın istehsal və ixrac potensialı ilə uzlaşdırılması qarşılıqlı fayda prinsipi əsasında daha geniş iqtisadi məkanın formalaşmasına töhfə verə bilər.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən digər istiqamət rəqəmsal bağlantı və enerji əməkdaşlığıdır. Xəzər dənizinin dibi ilə fiber-optik kabellərin çəkilməsi üzrə həyata keçirilən işlər və “Digital Silk Way” layihəsi regionda rəqəmsal infrastrukturun inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Rəqəmsal bağlantı imkanlarının genişləndirilməsi məlumat mübadiləsini sürətləndirə, biznes əlaqələrini asanlaşdıra və müasir iqtisadiyyatın tələblərinə uyğun yeni əməkdaşlıq sahələri yarada bilər.

Enerji sahəsində əməkdaşlıq isə Azərbaycanın regional tərəfdaşlıq siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Türkmənistan və Qazaxıstan neftinin Azərbaycan ərazisi vasitəsilə beynəlxalq bazarlara daşınması Xəzəryanı ölkələr arasında enerji əlaqələrinin praktiki nəticəsidir. Eyni zamanda, Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində aparılan işlər regionun enerji gələcəyinə yeni məzmun verir. Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı, elektrik enerjisinin ötürülməsi imkanlarının artırılması və enerji infrastrukturunun qarşılıqlı əlaqələndirilməsi gələcəkdə əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini formalaşdıra bilər.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələri işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası prosesində də özünü göstərir. Prezident İlham Əliyev çıxışında qardaş ölkələrin bu istiqamətdə göstərdiyi dəstəyə xüsusi diqqət yetirib. Özbəkistanın Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi, Qırğızıstanın isə Ağdamda Manas adına məktəb inşa etməsi xalqlarımız arasındakı dostluğun konkret nümunələridir. Bu layihələr yalnız tikinti və infrastruktur təşəbbüsləri deyil, həm də ortaq mənəvi dəyərlərin, humanitar həmrəyliyin və qarşılıqlı dəstəyin ifadəsidir.

Bu cür təşəbbüslər regional əməkdaşlığın mahiyyətini daha geniş çərçivədə anlamağa imkan verir. Dövlətlər arasında münasibətlərin davamlılığı yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçülmür; xalqların bir-birinə münasibəti, mədəni əlaqələr və çətin dövrlərdə nümayiş etdirilən həmrəylik də bu münasibətlərin möhkəmliyini müəyyən edir. Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın həm siyasi, həm iqtisadi, həm də humanitar istiqamətlərdə inkişafı məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bütün bu istiqamətlərin səmərəli həyata keçirilməsi isə regional sülhün, təhlükəsizliyin və siyasi sabitliyin qorunmasından asılıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu məsələlərin əməkdaşlığın təməl şərtləri kimi vurğulanması təsadüfi deyil. Çünki sabit siyasi mühit olmadan uzunmüddətli investisiyaların cəlb edilməsi, iri infrastruktur layihələrinin reallaşdırılması və iqtisadi tərəfdaşlığın genişləndirilməsi çətinləşir. Dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və ortaq maraqların qorunması regional inkişafın davamlılığını təmin edən əsas amillərdir.

Nəticə etibarilə, Türkmənbaşı şəhərində keçirilən VIII Məşvərət görüşü Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın yeni imkanlarını və strateji əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi. Prezident İlham Əliyevin çıxışı ölkəmizin bu əməkdaşlıq formatında fəal iştirakını, iqtisadi əlaqələrin daha dərin məzmun qazanmasına və regional bağlantı imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlmiş yanaşmasını əks etdirdi. Qarşılıqlı investisiyalar, nəqliyyat-logistika layihələri, enerji tərəfdaşlığı və rəqəmsal infrastruktur gələcək əməkdaşlığın əsas istiqamətləri kimi ön plana çıxdı.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin inkişafı ortaq tarixi və mədəni yaxınlığın müasir iqtisadi və siyasi maraqlarla birləşdirilməsinin nümunəsidir. Bu əməkdaşlığın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, tərəflər mövcud imkanları yalnız milli məqsədlər çərçivəsində deyil, ümumi regional inkişaf baxımından da qiymətləndirirlər. Məhz bu yanaşma Azərbaycanı və Mərkəzi Asiya dövlətlərini birləşdirən tərəfdaşlığın gələcəkdə daha geniş miqyas alması, regionun beynəlxalq iqtisadi əlaqələrdə mövqeyinin möhkəmlənməsi və xalqlarımızın rifahına xidmət edən yeni layihələrin həyata keçirilməsi üçün möhkəm zəmin yaradır.

Nazimə Şamıyeva

YAP Füzuli rayon təşkilatının sədri