Rəsulzadənin irsi və Heyətin memarlığı: masonluq Azərbaycanda necə canlanır?

Rusiya və ABŞ-dakı ana lojalarının himayəsi altında təxminən iyirmi ildir inkişaf edən struktur indi müstəqil fəaliyyətə keçir

27 iyun 2026-cı ildə Bakıdakı “Hyatt Regency” otelində Azərbaycan Böyük Milli Mason Lojasının toplantısı ciddi sükut içində keçirilib. Tədbir rəsmi hökumət şərhi və ya geniş mətbuat açıqlamaları olmadan baş tutub. Baxmayaraq ki, ABŞ, Rusiya və bir sıra digər ölkələrdən qonaqlar iştirak ediblər. Loja ustası Robert Bağır Heyət toplantı iştirakçılarına bildirib ki, görüşün əsas nəticəsi Qədim Şotlandiya Xartiyasının qəbul edilməsi və yeni Ali Baş Komandanın təyin edilməsi olub. Tədbir ətrafındakı diqqətəlayiq sükut xüsusi diqqətə layiqdir, çünki bu qurumların regionda uzun inkişaf tarixini gizlədir.

Azərbaycanda mütəşəkkil masonluğun kökləri 20-ci əsrin əvvəllərində Bakıda böyük neft bumu yaşandığı Rusiya imperiyası zamanına gedib çıxır. Şəhər Nobellərdən, Rotşildlərdən və yerli neft sənayeçilərindən nəhəng kapital cəlb edərək sürətlə böyük bir sənaye və maliyyə mərkəzinə çevrildi. İnvestisiyalarla yanaşı, Avropa maarifçiliyi və liberal ideyalar buraya nüfuz edərək ənənəvi olaraq təhsilli elitaya meyl göstərən qapalı qardaşlıqlar üçün münbit zəmin yaratdı. Diqqətəlayiqdir ki, 19-cu əsrin sonlarında çar hərbi kəşfiyyatı hətta Zaqafqaziyada mason lojalarının yaranmasını təşviq edərək çoxmillətli yerli rəhbərlik arasında vahid fəlsəfi və siyasi platforma inkişaf etdirməyə ümid edirdi.

Eyni intellektual atmosferdə Azərbaycan Demokratik Respublikasının (ADR) qurucu atası Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin baxışları formalaşdı. Qərb yönümlü bir ziyalı layihəsi olan ADR əsasən Avropa maarifçiliyindən ilhamlanırdı. Mason hərəkatına yaxın olan Rəsulzadənin özü hətta universalizm prinsiplərini dövlət simvollarına daxil etdi: o Azərbaycan bayrağının üç rəngini türk mədəniyyətinin, İslam sivilizasiyasının və müasir Avropa demokratiyasının sintezi kimi şərh etdi. Lakin vətəndaşlar arasında mütləq şəffaflıq tələbi ilə Sovet dövrü bu ənənəni pozdu və qapalı strukturları bolşeviklərdən qaçan elita ilə birlikdə yeraltına getməyə və ya mühacirət etməyə məcbur etdi.

ABŞ və Rusiyadakı diasporun təkan verməsi sayəsində Azərbaycan masonlarının tarixində yeni bir fəsil başladı və bu da qlobal təsir şəbəkələrinə inteqrasiya tələbini yaratdı. Bu dirçəlişdə əsas fiqur tanınmış amerikalı iş adamı və Azərbaycan əsilli xeyriyyəçi Robert Bağır Heyət idi. Onun tərcümeyi-halı unikaldır: 1979-cu il İslam İnqilabından əvvəl Heyət Tehranda bir lojaya rəhbərlik edib, sonra isə ABŞ-a mühacirət edib. Vaşinqtonda geniş fəaliyyətlər inkişaf etdirib, qaçqınlar üçün ilk dəfə fars dilində loja qurub və 2007-ci ildə Vaşinqton Böyük Lojasının böyük ustası olub. Mason dünyasında böyük nüfuza malik Heyət qardaşlığın əcdadlarının tarixi vətəninə qayıtmasının baş memarı və ideoloji ilhamvericisi kimi xidmət edib.

Bu proses ciddi qanuni çərçivədə baş verib. 2005-2006-cı illərdə Azərbaycan Ədliyyə Nazirliyinə rəsmi ərizə təqdim edilib və "masonlar" təşkilatı qanuni olaraq milli ictimai birlik kimi qeydiyyata alınıb. Azərbaycan qanunvericiliyi qapalı klubların və ya birliklərin fəaliyyətini qadağan etmir. Şərt odur ki, onların məqsədləri dövlətin dünyəvi qanunlarına uyğun olsun. 2008-ci ilin dekabr ayında Rusiya, ABŞ və Türkiyə böyük lojalarının birbaşa iştirakı ilə Azərbaycan Böyük Milli Lojası rəsmi olaraq Bakıda təsis edilib və Robert Bağır Heyət onun ilk hüquqi lideri olub. Onun hüquqi statusu lojaya “Hyatt Regency” kimi nüfuzlu yerlərdə açıq şəkildə zallar icarəyə verməyə imkan verir. İclaslarının qapalı xarakteri isə daxili məsələ olaraq qalır. Bu gün o üzvlüklərini gizli saxlamağa üstünlük verən yerli iş adamlarını, yaradıcı ziyalıları, idmançıları və siyasətçiləri birləşdirir.

2026-cı ilin iyun hadisələri bu hüquqi strukturu daha yetkin bir mərhələyə - dünyanın ən nüfuzlu mason ayinlərindən biri olan Qədim və Qəbul Edilmiş Şotlandiya Ritinin (AASR) himayəsi altında keçidə gətirib çıxarıb. Onun öz Nizamnaməsi Bakı Lojasına müstəqil olaraq daha yüksək dərəcəli təşəbbüs formalaşdırmaq hüququ verir və bir çox milli lojaların on illərdir səy göstərdiyi bir şeydir.

Bu addımı qiymətləndirərkən reallığı sui-qəsd nəzəriyyələrindən ayırmaq vacibdir: masonluq gizli dünya hökuməti deyil, siyasət və din mövzusunda müzakirələrin rəsmi olaraq qadağan olunduğu dünyəvi humanizm və mənəvi kamilliyə yönəlmiş qapalı bir cəmiyyətdir. Buna baxmayaraq, nüfuzlu şəxslərin iqtisadi və ictimai həyatda iştirakı qaçılmaz olaraq qeyri-rəsmi təsir kanalları yaradır və üfüqi etimad şəbəkələri formalaşdırır. İkinci Qarabağ müharibəsində qələbə qazandığı vaxtdan bəri beynəlxalq münasibətlərini fəal şəkildə şaxələndirən Azərbaycan üçün bu, xarici biznes və tərəfdaşlıq əməkdaşlığının qurulması üçün əlaqələrdə əlavə praktik vasitə kimi xidmət edir.

Bu tədbirin geosiyasi aspektinin də özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Çünki lojanın özü əvvəlcə Rusiya və ABŞ-ın - strateji qarşıdurmada olan iki gücün birgə iştirakı ilə yaradılıb. Bu, belə strukturların dövlət diplomatiyasından fərqli olaraq öz məntiqinə uyğun fəaliyyət göstərdiyini və böhran dövrlərində çoxtərəfli dialoq üçün nadir platforma kimi xidmət edə biləcəyini təsdiqləyir. Bundan əlavə, onun ABŞ-ın Cənub Yurisdiksiyasının Ali Şurası şəklində güclü Amerika nüvəsinə malik olan DPShU sisteminə inteqrasiyası lojanın Qərb mənsubiyyətinin müəyyən dərəcədə gücləndiyini göstərir və bu, Bakı ilə Avropa İttifaqı və Vaşinqton arasında əlaqələrin ümumi intensivləşməsi ilə üst-üstə düşür.

Tədbir regional kontekstdə də əks-səda doğurur: Azərbaycan və Ermənistan lojalarının bir-birini rəsmi olaraq tanımamasına baxmayaraq, xaricdəki beynəlxalq mason məclisləri hər iki ölkənin nümayəndələrinin eyni zalda ciddi protokol maneələri olmadan iştirak edə biləcəyi azsaylı məkanlardan biri olaraq qalır. Xarici müşahidəçilər Xartiyanın qəbul edilməsini fərqli qiymətləndirirlər: Qərbyönümlü analitiklər bunu Bakının beynəlxalq qurumlara inteqrasiyasının əlaməti kimi görürlər. Rusiya dövlət mediası bu hadisəni postsovet məkanında Qərb təsirinin göstəricisi kimi şərh edə bilər. Erməni mənbələri qonşularının beynəlxalq mövqeyindəki hər hansı bir dəyişikliyi diqqətlə izləyir.

Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin iyun ayında Qədim Şotlandiya Xartiyasının əldə edilməsi Azərbaycan Böyük Milli Lojasının institusional yetkinləşməsinin mühüm göstəricisidir. Rusiya və ABŞ-dakı ana lojalarının himayəsi altında təxminən iyirmi il inkişaf edən struktur indi müstəqil fəaliyyətə keçir. Özünü sivilizasiyaların neytral kəsişməsi kimi təqdim edən Azərbaycan üçün bu hadisə müasir beynəlxalq münasibətlərin çoxvektorlu təbiətini və mürəkkəbliyini əks etdirən elit qarşılıqlı əlaqənin gizli kanallarının formalaşmasının daha bir nümunəsidir.