Revanşizmə sığınan köhnə düşüncə

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşdırdığı yeni reallıqlar artıq beynəlxalq diplomatik mühitin də birbaşa müşahidə etdiyi gerçəkliyə çevrilib. Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin bu ərazilərə növbəti səfəri bunun daha bir mühüm göstəricisi oldu. Səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirakı tədbirin geniş diplomatik əhatəsini göstərdi. Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə keçirilən görüş və tanışlıqlar zamanı bölgədə aparılan bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi layihələr, tarixi-mədəni irsin qorunması və inkişaf istiqamətləri yerində təqdim edildi. Bu, diplomatik korpus nümayəndələrinin 2020-ci ildən sonra azad edilmiş ərazilərə sayca 22-ci səfəri idi.

Belə səfərlərin əhəmiyyəti yalnız diplomatik nümayəndələrin bölgəyə səfər etməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi proseslərin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsidir. Xarici diplomatlar burada yeni şəhər və yaşayış məntəqələrinin salınmasını, sosial və iqtisadi infrastrukturun yaradılmasını, insanların doğma yurdlarına qayıdışı üçün görülən işləri, eləcə də tarixi-mədəni irslə bağlı həyata keçirilən tədbirləri birbaşa görmək imkanı əldə edirlər.

Səfərin diqqət çəkən tərəflərindən biri də onun Ermənistanın bəzi siyasi, media, dini və diaspor dairələrində yaratdığı reaksiyadır. Ermənistan mediasında ayrı-ayrı materiallarda səfərə, onun iştirakçılarına və xüsusilə diplomatların Qarabağda gördükləri mənzərəyə qarşı kəskin mövqelər ifadə olunub. Bəzi hallarda xarici diplomatların özlərinin hədəfə alınması və səfərin mahiyyətinin fərqli siyasi kontekstdə təqdim edilməsi müşahidə edilib. Bu reaksiyaların Ermənistan cəmiyyətinin bütövlükdə mövqeyi kimi təqdim edilməsi isə düzgün olmaz. Söhbət konkret dairələrin və informasiya platformalarının mövqeyindən gedir.

Əslində, məsələnin ən mühüm siyasi tərəfi də məhz burada üzə çıxır. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin Azərbaycan ərazisinin müxtəlif bölgələrinə səfər etməsi beynəlxalq diplomatik praktikada təbii prosesdir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur da Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləridir. Deməli, xarici diplomatların bu bölgələrə səfər etməsi və burada mövcud vəziyyətlə tanış olması hər hansı siyasi qarşıdurma predmeti kimi təqdim edilməməlidir.

Səfər zamanı Gəncəsər və Xudavəng monastır komplekslərinə baş çəkilməsi ətrafında yaranan müzakirələr də diqqətdən kənarda qalmadı. Bu abidələrin tarixi və dini-mədəni mənsubiyyəti ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan tərəflərinin fərqli yanaşmaları məlumdur. Belə məsələlərə münasibətdə siyasi emosiyalardan daha çox elmi araşdırmaların, tarixi mənbələrin və beynəlxalq hüququn prinsiplərinin əsas götürülməsi vacibdir. Mədəni irs məsələlərinin siyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilməsi isə regionda qarşılıqlı etimadın formalaşmasına xidmət etmir.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda apardığı işlərin mahiyyəti isə tamamilə başqa istiqaməti göstərir. Burada əsas gündəm dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası, müasir infrastrukturun yaradılması, iqtisadi fəallığın təmin edilməsi və Böyük Qayıdışın həyata keçirilməsidir. Kəlbəcərdə “İstisu” mineral sudoldurma zavodunun fəaliyyəti ilə tanışlıq və Bal festivalında iştirak da bölgənin yalnız keçmiş münaqişə ilə deyil, iqtisadi və sosial inkişaf perspektivləri ilə gündəmə gəldiyini nümayiş etdirən nümunələrdəndir.

Bu mənzərə fonunda ayrı-ayrı revanşist mövqelərin hələ də keçmişin siyasi təsəvvürlərini qoruması xüsusi diqqət çəkir. Çünki regionda baş verən dəyişikliklər artıq yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, konkret quruculuq işləri, yeni infrastruktur, qayıdış prosesi və sosial-iqtisadi layihələrlə müşahidə olunur. Xarici diplomatların bölgəyə mütəmadi səfərləri də həmin dəyişikliklərin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən birbaşa görülməsinə imkan yaradır.

Revanşist ritorikanın sülh gündəliyi ilə ziddiyyət təşkil etməsi də bu kontekstdə mühüm məqamdır. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin gələcək inkişafı qarşılıqlı hörmət, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə yanaşma, etimadın möhkəmləndirilməsi və əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi kimi prinsiplərdən asılıdır. Keçmiş münaqişənin siyasi və informasiya müstəvisində yenidən gündəmə gətirilməsi isə bu istiqamətdə formalaşan mühitə əlavə gərginlik gətirə bilər. Son səfərə dair reaksiyalar da göstərdi ki, regionda sülhün möhkəmlənməsi ilə keçmişin siyasi ritorikasının qorunması arasında ciddi fərq var.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur siyasətinin əsas məzmunu isə gələcəyə yönəlib. Yeni şəhərlərin salınması, yaşayış məntəqələrinin qurulması, sosial obyektlərin yaradılması, iqtisadi imkanların genişləndirilməsi və insanların doğma torpaqlarına qayıdışının təmin olunması bu siyasətin praktiki ifadəsidir. Diplomatik korpusun nümayəndələrinin səfəri həmin proseslərin beynəlxalq auditoriyaya birbaşa təqdim olunması baxımından da əhəmiyyət daşıyır.

Bu səbəbdən ayrı-ayrı revanşist dairələrin diplomatik səfərə reaksiyasına yalnız informasiya qarşıdurması prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Burada daha geniş siyasi məqam var: dəyişən regional reallıqların qəbul edilməsi zərurəti. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda gedən proseslər keçmişin deyil, gələcəyin gündəliyini formalaşdırır. Bu gündəliyin əsas istiqamətləri isə bərpa, Böyük Qayıdış, inkişaf, sülh və əməkdaşlıqdır.

Cənubi Qafqazda davamlı sülh və sabitliyin təmin olunması üçün siyasi düşüncənin də yeni reallıqlara uyğunlaşması vacibdir. Köhnə qarşıdurma ritorikasının qorunması heç bir tərəfin gələcəyinə xidmət etmir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər edən diplomatik korpus nümayəndələrinin yerində gördükləri mənzərə isə regionda artıq yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Bu mərhələnin əsas dili qarşıdurma deyil, quruculuq; keçmişə qayıdış deyil, gələcəyə baxış; revanşizm deyil, sülh və əməkdaşlıq olmalıdır.

Anar Məmmədov,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının əməkdaşı