Rusiya AZAL ın vurulan təyyarəsi ilə bağlı məsuliyyətdən niyə yayınır? ŞƏRH

"Azərbaycanın mülki təyyarəsinin Rusiya Federasiyasının hava məkanına icazəli şəkildə daxil olduğu və beynəlxalq qaydalara uyğun olaraq ənənəvi reys həyata keçirdiyi halda, Rusiya hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən vurulması beynəlxalq hüquq normalarının ən ağır pozuntularından biri sayıla bilər. Burada söhbət sıradan texniki qəza və ya aviasiya hadisəsindən deyil, dövlətin hərbi güc strukturlarının mülki aviasiyaya qarşı qanunsuz güc tətbiqindən gedir. Bu fakt həm BMT Nizamnaməsinin, həm də beynəlxalq aviasiya hüququnun fundamental prinsiplərinin pozulduğunu təsdiq edir".

Bu fikirləri Oxu.Az-a açıqlamasında Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin üzvü, deputat Elçin Mirzəbəyli deyib.

O qeyd edib ki, Çikaqo Konvensiyasının 3BIS maddəsi bu hadisəyə birbaşa tətbiq olunur:

"Maddədə qeyd edilir ki, "Dövlətlər mülki təyyarələrin uçuş təhlükəsizliyini təhlükə altına alacaq silah tətbiqindən çəkinməlidirlər. Dövlətlər öz hava məkanına daxil olan hər hansı mülki təyyarəni qaydaların pozulması halında yalnız enməyə məcbur etmək üçün tədbirlər görə bilərlər. Mülki təyyarələrin məhv edilməsi qəti qadağandır". Azərbaycan təyyarəsi isə məlum olduğu kimi, heç bir qayda pozuntusuna yol verməmiş, icazəli şəkildə Rusiya hava məkanına daxil olmuşdu. Belə olan halda, onun vurulması sözügedən maddənin kobud şəkildə pozulması deməkdir".

"Bunu da bilmək vacibdir ki, Monreal Konvensiyasının 17-ci maddəsi sərnişinlərin ölümü və yaralanması hallarına görə məsuliyyəti aviaşirkətin üzərinə qoyur. Lakin Konvensiyanın 21-ci maddəsində göstərilir ki, aviaşirkət yalnız zərərin onun nəzarətindən kənarda olduğu hallarda məsuliyyətdən azad edilə bilər. Burada əsas məsuliyyətin məhz dövlətin üzərinə keçməsi hüquqi zərurətdir, çünki təyyarənin vurulması birbaşa dövlətin hərbi orqanları tərəfindən həyata keçirilib.

Bundan əlavə, 1971-ci il Monreal Konvensiyası (Mülki aviasiyanın təhlükəsizliyinə qarşı qanunsuz hərəkətlərin qarşısının alınması haqqında) 1-ci maddəsində təyyarənin məhv edilməsini cinayət əməli kimi tanıyır. Bu hadisə həm də BMT Nizamnaməsinin 2(4)-ci maddəsinin pozuntusudur. Həmin maddə dövlətlərə gücdən istifadəni və ya güc tətbiqi ilə hədələməni qadağan edir. Mülki təyyarənin vurulması heç bir halda "müdafiə tədbiri" və ya "hava məkanının qorunması" adı ilə əsaslandırıla bilməz, çünki təyyarə qanuni və icazəli uçuş həyata keçirib", - deyə parlamentari vurğulayıb.

Millət vəkili hesab edir ki, MH17 presedenti bu məsələdə birbaşa olmasa da, mühüm hüquqi istinaddır:

"2014-cü ildə Ukraynanın Donbas bölgəsi üzərində Malayziya Hava Yollarına məxsus təyyarə "Buk" zenit-raket kompleksi ilə vurulduqda beynəlxalq ictimaiyyət bunu dövlət məsuliyyəti məsələsi kimi qiymətləndirdi. 2022-ci ildə Haaqa Məhkəməsi bu hadisə üzrə mühakimə apararaq, təyyarənin vurulmasında iştirak edən şəxsləri təqsirli bildi və bunun arxasında Rusiyanın dəstəklədiyi silahlı qüvvələrin dayandığını qeyd etdi.

Azərbaycan təyyarəsinin vurulması ilə bağlı hadisə isə MH17 ilə müqayisədə daha da aydındır, çünki təyyarə birbaşa Rusiya dövlətinin hərbi qüvvələri tərəfindən vurulub.

Rusiyanın məsuliyyətdən yayınmaq üçün manipulyativ bəyanatlar verməsinin əsas səbəbləri də aydındır. Birincisi, məsuliyyətin qəbul edilməsi Rusiyaya qarşı beynəlxalq məhkəmələrdə dövlət məsuliyyəti iddialarına yol aça bilər və açmalıdır da. İkincisi, məsuliyyətin tanınması milyardlarla dollarlıq kompensasiya öhdəliklərini gündəmə gətirəcək ki, bu da həm siyasi, həm təbliğat, həm də iqtisadi baxımdan Rusiya kimi imperialist iddialarla çıxış edən bir ölkə üçün daxili ictimai rəyə münasibətdə diskomfort yarada bilər. Rusiya cinayətlərinə görə cavab verməməyə, daxili ictimai rəyə "Rusiya hamıdan güclüdür, heç kimdən üzr istəmir" kimi bəsit, dərəbəylik psixologiyasından qaynaqlanan təbliğat elementləri ötürməyə, ciddi natamamlıq kompleksi olan ultramillətçi kütlənin eqosunu təbliğat elementləri ilə yemləməyə üstünlük verir".

"Məsələnin hüquqi müstəvidə həllinə gəldikdə isə, burada imkanlar kifayət qədər genişdir. Azərbaycan Rusiyanın məsuliyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasına və Baş Assambleyasına müraciət edə bilər. Rusiyanın veto hüququndan istifadə etdiyi halda, "Uniting for Peace" mexanizmi ilə məsələni müzakirəyə çıxarmaq mümkündür. Bundan əlavə, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində də iddia qaldırılması ehtimalı var.

Burada, düşünürəm ki, əsas hüquqi baza Çikaqo Konvensiyasının 3BIS maddəsinin pozulması olacaq. Beləliklə, Azərbaycanın mülki təyyarəsinin vurulması faktı beynəlxalq hüququn çoxsaylı fundamental normalarının pozulmasıdır. Təyyarənin qanuni və icazəli reys üzrə uçması Rusiya dövlətinin məsuliyyətini daha da ağırlaşdırır. Rusiya XİN-in məsələni sığorta ödənişləri ilə ört-basdır etmək cəhdləri isə yalnız siyasi manipulyasiya və məsuliyyətdən yayınma niyyəti kimi qiymətləndirilə bilər", - E.Mirzəbəyli fikrini yekunlaşdırıb.

Mərahim Nəsib