Rusiyanı dünya gücünə çevirən 21 illik müharibə TARİX

Uzun əsrlər boyu Rusiya Avropanın işlərindən kənarda qalan, dünya güclərinin hesablaşmadığı ölkə durumunda idi. Lakin 300 il əvvəl baş verən müharibədə qələbə onu bir anda İmperiyaya, məğlub etdiyi güclü İsveçi isə Avropanın ikinci dərəcəli dövlətlərindən biri halına saldı.

Lent.az bu dəfə 1700-1721-ci illəri əhatə edən, İsveçlə Rusiya və müttəfiqləri arasında baş verən Şimal Müharibəsi barədə yazını təqdim edir.

 XVII əsrdə nəzərəçarpacaq dərəcədə güclənən və Avropanın ən güclü ordusunu toplayan İsveç öz nüfuzunu gücləndirən aqressiv xarici siyasət yürüdürdü. Uğurlar böyük idi və isveçlilər demək olar ki, bütün Baltik dənizinə nəzarət edirdilər.

İsveçin güclənməsindən narazı qalan ölkələr gizli Rav İttifaqı (1698) qurdular. Bu ittifaqa rus çarı I Pyotr, Reç Pospolita kralı Avqustla ittifaqa girdi. Daha sonra bu ittifaqa Danimarka-Norveç Krallığı da qoşuldu. İlkin plan belə idi: Danimarka donanması ən yaxşı donanmaya malik olmaqla düşməni dənizdə məğlub edəcəkdi; Avqust kəskin zərbə ilə Riqanı düşməndən alacaq; rus qoşunları İnqriyanı - Baltik dənizinin sahilini işğal edirdilər. Müttəfiqlər rus qoşunlarına hələ lazımi qaydada standartlaşdırılmamış, bu ittifaqda ən zəif qüvvə kimi baxırdılar. Amma bunun tam əksi çıxdı.

İsveç hökmdarı XII Karl koalisiyadan başını itirmədi və özünü çox təcrübəli hərbi lider kimi göstərdi. Onun ordusu sözün əsl mənasında hər şeyin öhdəsindən gəldi: Riqanın mühasirəsi uğursuz oldu, Polşa-Litva Birliyinin torpaqlarında hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı, Narvada bütün rus ordusu məğlub oldu, Danimarkalılar qəfil müharibədən çıxarıldı. Hamı gözləyirdi ki, bundan sonra rus dövləti də sülhə gedəcək, lakin I Pyotr belə bir çağırışdan sonra öz xarakterini tam gücü ilə göstərdi.

Ən qısa müddətdə Rusiya ordusunda işə qəbul sistemi əsasında islahatlar aparıldı; bir çox dairələr narazılığına baxmayaraq, onu təchiz etmək üçün ölkə daxilində vəsait toplandı. Heç kim bu səylərin niyə və nə məqsədlə edildiyini həqiqətən başa düşmürdü və çara qarşı narazılıqlar aman vermirdi. Bu nəhəng səylərin bəhrələri Baltik dənizi sahillərinin tutulması, döyüşə hazır donanmanın yaradılması, yeni toqquşmalarda isveçlilərin məğlubiyyətə uğraması və Avropa tipli ilk rus şəhəri olan yeni paytaxt Sankt-Peterburqun əsasının qoyulması oldu.

İsveçlilərin diqqəti Rusiya ilə müharibəyə qayıtdı: Kral XII Karl üsyankar şərq qonşusunu tez bir zamanda məğlub etmək istəyən əsgərlərini döyüşə şəxsən apardı. Bütün tərəflər üçün uzun və yorucu kampaniya nəticəsində onların əsas qüvvələri 1709-cu ildə Ukrayna ərazisindəki Poltava şəhərinə cəlb edildi. Həlledici döyüşdə ruslar isveçliləri sarsıdıcı məğlubiyyətə uğratdılar, həmçinin bütün İsveç komandanlığını ələ keçirdilər. Kral XII Karl Osmanlı İmperiyasına qaçdı. İsveç sözün əsl mənasında ölümcül zərbə aldı və dirçəldilmiş Şimal Koalisiyasının zərbələri altında öz əvvəlki gücünü çox tez itirdi.

Nəhayət, 1721-ci il sentyabrın 10-da tərəflər arasında sülh imzalandı. Müharibədə əsas rolu oynayan Rusiya həmin vaxt bütün Finlandiyanı, Baltikyanı, İnqriyanı və isveçlilərin bir sıra digər kontinental mülklərini öz müttəfiqləri ilə birlikdə fəth etmişdi. Sülh müqaviləsinə əsasən, Rusiya Baltik dənizinə çıxış əldə etdi və indkiki Baltikyanı əraziləri öz tərkibinə qatdı.

Müharibədəki ümumi itkiləri ağır oldu: isveçlilər 200 minə qədər insan itirdi. Özünü müharibə nəticələrinə əsasən, imperiya elan etmiş Rusiya üçün qələbə təkcə torpaqların dağıdılması və böyük iqtisadi problemlər deyil, həm də təqribən 150.000 nəfərin ölümü ilə nəticələndi.

Şimal Müharibəsi bu və ya digər şəkildə, Rusiyanın bütün tarixinin inkişaf kursunu müəyyən edən, İsveçin isə İmperiya ambisiyalarından imtina etməli olduğu böyük geosiyasi transformasiya idi.