Rza Pəhləvi kimdir? Türk əsilli vəliəhdin SİRLİ tərəfləri

Lent.az “Bioqrafiya” rubrikasında İran vəliəhdi, Pəhləvilər sülaləsinin varisi Rza Pəhləvi haqqında məlumat verir.

- Rza Pəhləvi kimdir?

Rza Pəhləvi 1960-cı ilin oktyabrında Tehran şəhərində doğulub. O, İranın son şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin varisidir. 1967-ci ildə atası tacqoyma mərasimində onu taxtın varisi elan etdi. Rza Pəhləvi hazırda ABŞ-da sürgündə yaşayır və İranda demokratiya və sekulyar idarə üçün mübarizə apardığını elan edir. Son etirazlarda İranda bir qrup nümayişçi onun dəstəyini ifadə edib və o da İran xalqını küçələrə çıxmağa çağırıb.

- Rza Pəhləvinin ailəsi və uşaqlıq dövrü necə keçib?

Rza Pəhləvi şah ailəsinin yeganə oğul övladı olub. Atası Məhəmməd Rza Şah Pəhləvi idi, anası Fərəh Pəhləvidir.

Uşaqlıqda özəl müəllimlərdən təhsil alıb, şah ailəsinin varisi kimi böyüdülüb. Körpə yaşlarından etibarən monarxiyanı qorumaq üçün hazırlanıb. Siyasi güvənlik sisteminin ciddi qoruması altında böyüsə də, dostları onun normal həyata marağının olduğunu, hətta bəzən gözdən qaçaraq bazar yerlərinə getdiyini xatırlayıblar. Ailədə daha böyük qardaş yox idi; onun bacıları arasında Leyla (1970–2001) və kiçik qardaşı Məhəmməd Əli-Rza (1966–2011) var idi.

- Rza Pəhləvinin bacı-qardaşının taleyi necə oldu?

2001-ci ildə İranın sonuncu şahının qızı Leylanın yaşadığı otelin otağında meyiti tapıldı.

Onun kokain və yuxu dərmanlarını dozadan artıq içmə səbəbindən öldüyü bildirildi. 2011-ci ildə isə Boston şəhərində Məhəmməd Əli-Rza silahla özünü başında güllələyərək intihar etdi. Bu faciələr Rzanı Pəhləvi sülaləsinin İrandakı varisi və simvolik lideri rolunda tək qoydu.

- Pəhləvilər sülaləsi İran tarixində nə vaxt və necə yeni mərhələ başlatdı?

Pəhləvilər sülaləsi 1925-ci ildə Rza şah Pəhləvinin hakimiyyətə gəlişi ilə İran tarixində yeni mərhələnin əsasını qoydu. Rza şahın əsas siyasi xətti ölkəni vahid fars kimliyi üzərində qurulmuş mərkəzləşmiş dövlətə çevirmək idi. Bu siyasət çoxmillətli İran cəmiyyətində xüsusilə sayca çox olan Azərbaycan türklərini hədəf aldı. Türk dili rəsmi və ictimai həyatdan sıxışdırıldı, ana dilində təhsil qadağan edildi, yer adları dəyişdirildi, milli düşüncəli ziyalılar “separatizm” ittihamı ilə təqib olundu. Azərbaycan türklərinin mədəni mövcudluğu “dövlət üçün təhlükə” kimi təqdim edildi.

- Məhəmməd Rza Pəhləvi dövründə Azərbaycan türklərinə qarşı siyasət necə davam etdi?

Rza şahın oğlu Məhəmməd Rza Pəhləvi dövründə bu siyasət daha da sərtləşdi. 1945-46-cı illərdə Güney Azərbaycanda qurulan Milli Hökumətin qan içində boğulması, minlərlə azərbaycanlının edamı, sürgünü və həbsi bu dövrün ən ağır səhifələrindəndir. SAVAK adlı təhlükəsizlik qurumu Güney Azərbaycanda işgəncə, qorxu və susdurma mexanizmi kimi fəaliyyət göstərdi. Azərbaycan türklərinin dil, mədəniyyət və siyasi haqları sistemli şəkildə tapdalandı. Bu səbəbdən Pəhləvilər monarxiya tərəfdarları üçün İran tarixinin rəmzi sayılsa da, Güney Azərbaycan fəalları üçün milli yaddaşın və kimliyin qatili kimi xatırlanır.

- Pəhləvilər ailəsi türk köklü idi?

Rza Şah Pəhləvi Mazandaran bölgəsində türk mənşəli bir ailədə dünyaya gəlmişdi. O, Azərbaycan dilini də çox səlis və təmiz danışırdı. Atası Abbas Əli xan da təbii olaraq türk dilində danışan, yaxın çevrəsi ilə məhz bu dildə ünsiyyət quran bir şəxs idi. Abbas Əli hərbçi olmuş, yeddi oğul atası kimi tanınmışdı. Onun ilk oğlunun adı Çıraq Əli, ən kiçik oğlunun adı isə Rza idi - yəni sonradan İranın şahı olacaq şəxs.

Rza Şahın ailə kökləri yalnız ata xətti ilə deyil, ana və həyat yoldaşı tərəfdən də türk mənşəyi ilə əlaqələndirilir. Məlumatlara görə, onun anasının Gəncəbasar bölgəsində (bəzi iddialara əsasən isə İrəvanda) tanınmış türk tayfalarından birində doğulduğu güman edilir. Nuşafirin Ayrımlı adlı bu xanım rus istilasından sonra imkanlı ailə üzvləri ilə birlikdə indiki Şimali Azərbaycandan indiki Cənubi Azərbaycana köç etmişdi.

Rza Şahın həyat yoldaşı da eyni nəsildən sayılırdı. Belə ki, Nimtac Ayrımlı Tacilmülk xanım (1896–1982) də əslən türk idi və Bakıda, İçərişəhərdə doğulmuşdu. Onun atası hərbçi olan, rus çar ordusunda mayor rütbəsi daşıyan Teymur bəy Ayrımlı idi.

- İrandakı etirazlar fonunda Rza Pəhləvi necə mövqe tutur və bu çağırışlar kimlər tərəfindən dəstəklənir?

İranda aktivləşən etiraz aksiyaları fonunda sonuncu İran şahı Məhəmməd Rza Şah Pəhləvənin oğlu Rza Pəhləvi də fəallaşıb. O, etirazçılara çağırışlar edir, tez bir vaxtda ölkəyə qayıdacağını deyir. İrandakı bəzi etirazçılar da 1979-cu ildə xalq etirazları ilə devrilən monarxiyanın bərpasını, Pəhləvi sülaləsinin hakimiyyətə qayıtmasını dəstəkləyir. Lakin Pəhləvilərin hakimiyyətə qarşılanması Cənubi Azərbaycanda heç də müsbət qarşılanmır, hətta onlara nifrət edirlər. Cənubi Azərbaycanda məşhur olan "Azərbaycan şərəfdir, Pəhləvi bişərəfdir" şüarı bunun bariz sübutudur. Pəhləvilərə Cənubi Azərbaycanlıların bu nifrətinin tarixi səbəbləri var.

- Cənubi Azərbaycanda Pəhləvilərə nifrətin tarixi səbəbləri nələrdir?

Pəhləvilər hakimiyyətə gələndə. Bu dövrdə Xiyabani hərəkatı yenicə başa çatmışdı. Cənubi Azərbaycana muxtariyyət verilməsi tələbi qoyulmuşdu. Sözsüz ki, Rza Pəhləvinin dövründə Azərbaycan dilində təhsilin aparılması, qəzetlərin nəşr olunması qadağan edilmişdi. O dövrdə Azərbaycanın cənubu ayrı-ayrı ostanlara bölünmüşdü və pan-İranizm siyasəti həyata keçirilirdi. 

- 1979-cu il inqilabında nə baş verdi?

1970-ci illərin sonunda İran cəmiyyətində xalq narazılığı artdığı bir vaxt 1978-ci ilin yazında kütləvi etirazlar başladı. Rza həmin il 17 yaşında ikən ABŞ-ın Texas ştatına göndərilib ki, orada hərbi təyyarə pilotu təlimini bitirsin.

Lakin yanvar 1979-cu ildə baş verən İslam İnqilabı nəticəsində atası Məhəmməd Rza Şah hakimiyyətdən getməyə məcbur oldu. Şah ailəsi əvvəlcə Misirdə, sonra digər ölkələrdə müvəqqəti sığınacaq axtarıb.

- Rza Pəhləvinin tacqoyma mərasimi nə vaxt keçirildi?

Rza təlimi 1979-cu ilin martında bitirib, ailəsinə qoşuldu və bütün ailə təhlükəsiz mühafizə altında İrlandiya, Meksika kimi ölkələrə gedib. 1980-ci ildə atası Misirdə xərçəng xəstəliyindən vəfat etdi. Məhz həmin il, 20 yaşı tamam olduğu gün Misir paytaxtı Qahirədə gənc Pəhləvi Məhəmməd Rza Şahın mirasçısı kimi simvolik şəkildə tacqoyma mərasimi etdi. O, özünü "seçilmiş şah" adlandırsa da, bu addım, əslində, təsdiqlənməmiş qaldı və Rza Pəhləvi sonradan taxtı bərpa etmək niyyətində olmadığını bildirərək bu mərasimi sadəcə rəmzi hesab edib.

- Sürgündə təhsili və ailə həyatı necə olub?

İnqilabdan sonra Rza Pəhləvi, əsasən, ABŞ-da yaşadı. O, davam edən təhsili üçün Texasda pilot təlimi alandan sonra Kaliforniyadakı Universitetlərdən birində, xüsusilə Los Ancelesdəki Cənubi Kaliforniya Universitetində (USC) politologiya ixtisasını bitirib. 1986-cı ildə o, iran əsilli amerikalı hüquqşünas Yasmine Etemad-Amini ilə evlənib.

Bu evlilikdən üç qız övladı var: Nuri-Zəhra (“Noor”, 1992), İman (“Iman”, 1993) və Fərəh (“Farah”, 2004). Ailə hazırda Vaşinqton ştatının yaxınlığındakı sakit bir qəsəbədə yaşayır. Rza Pəhləvi və həyat yoldaşı Yasmin Vaşinqtonun icma kafelərinə rahatlıqla gedir və tərəfdarları onun təvazökar, əlçatan biri olduğunu vurğulayırlar. O, həmçinin ABŞ vətəndaşıdır və illərdir həmin ölkədə fəaliyyət göstərir.

- Rza Pəhləvi İranda hansı siyasi hədəfləri məqsəd qoyur?

Rza Pəhləvi, əsasən, İranda demokratik islahatlar həyata keçirməyi və sekulyar (dünyəvi) idarə qurmağı hədəflədiyini bildirir. O, mövcud teokratik hakimiyyətin sonlandırılmasını, geniş müxalifətin iştirakı ilə ümummilli referendum keçirilməsini və yeni hakimiyyətin xalq iradəsi ilə müəyyənləşdirilməsini tələb edir. Monarxiyanı bərpa etməyi öz məqsədi hesab etmir; əksinə, “keçmişi bərpa etmək yox, iranlıların demokratik gələcəyini təmin etmək” üçün mübarizə aparacağını vurğulayır. O, zorakılığın əleyhinə olduğnu, silahlı qruplarla əlaqəni rədd etdiyini və İranda güc orqanlarının etirazçılarla zorakılığa girməməsini istədiyini bildirir.

- Rza Pəhləvi İranda baş verən etirazlarda necə iştirak edir?

Sürgündə olmasına baxmayaraq, o, İran etirazlarına dəstək mesajları ilə çıxış edir. 2022-ci ildə ölkə daxilində baş verən kütləvi aksiyalar zamanı (xüsusən, Məhsə Əmini adlı gənc qadının ölümündən sonra) o, İranlılara nümayişlərə qoşulmağa çağırdı. Sosial mediada yayılan videosu və paylaşımları ilə o, etirazçıları “imkan daxilində küçələrə çıxmaq” üçün ruhlandırıb. Məsələn, azsaylı videolarda “Şaha olsun ömür” (“Şah yaşa!”) kimi şüarlar eşidilir ki, bu da bəzi gənclərin köhnə monarxiya simvoluna marağının təzahürüdür. 

- Rza Pəhləvinin İranda nə qədər dəstəyi var?

Bu sual açıq qalır və dəqiq təxmin etmək çətindir. Rza Pəhləvi 1979-cu ildən bəri ölkəyə qayıtmayıb, buna görə, daxili dəstəyini ölçmək çətindir. Lakin gənc nümayişçilər arasında keçmiş monarxiyaya həsrət ifadə edən şüarlar səslənib. 2017-ci ildə hökumətə qarşı aksiyalarda “Rza şah, ruhun şad olsun” kimi şüarlar qeydə alınmışdı. Əksər etirazçılar isə əsasən, mövcud rejimdən narazılıqlarını dilə gətirir, “diktatora ölüm” kimi şüarlar səsləndirirlər. İran xaricində, xüsusən, ABŞ və Avropadakı müsəlman olmayan mühacir çevrələrində Pəhləvi xeyli dəstəkçiyə malikdir. Məsələn, 2023-cü ildə “Rza Pəhləvi mənim nümayəndəmdir” adlı onlayn petisiya 500 mindən çox insan tərəfindən imzalanıb və çoxsaylı iranlı ziyalı və mühacir bu qaydada ona rəsmən güvən göstərmək istəyiblər. Digər tərəfdən, İran daxilində çoxu keçmiş monarxiyanın həm modernliyi, həm də repressiv üsullarını xatırladığından, ona münasibət qarışıqdır. Bəzi müşahidəçilər vurğulayır ki, Rza Pəhləvinin siyasi təsiri hələlik əsasən xaricdəki silsilə və müxalif dairələrlə məhdudlaşıb və İran daxilində kütləvi dəstək görmək çətindir.

- Yaxın keçmişdə onun əlində olan planlardan biri nə idi?

2025-ci ildə İsrailin İrana hava zərbələri endirməsindən sonra Pəhləvi Parisdə keçirdiyi mətbuat konfransında “İslam Respublikası rejimi süqut edərsə, keçid hökumətinə rəhbərlik etməyə hazır olduğunu” bildirdi. Bu çıxışından sonra o, “100 günlük keçid planı”nı açıqladı. Həmin planda rejim devrilsə, ilk üç ay ərzində yeni təhlükəsizlik qüvvələrinin formalaşdırılması, azad seçkilərə hazırlıq və müstəqil hakimiyyətin qurulması kimi tədbirlər nəzərdə tutulub.

- Onun ideyaları İran daxilində necə qəbul olunur və tənqid edilir?

İran daxilində Pəhləvi ilə bağlı rəylər birmənalı deyil. Monarxiya tərəfdarları onun vasitəsilə sürətli modernləşmə illərini xatırlayır, amma həmin dövrün senzura və repressiyaları da unudulmayıb. Hazırkı hakimiyyət ona “xarici oyunçu” damğası vurur. Dövlət mediası onu “köhnə xəyalların adamı”, “xaricdə əyləşib İranı idarə etməyə can atan şəxsi” kimi təqdim edir. İran rəsmiləri tərəfindən yayılan fikirlərə görə, Pəhləvi nüfuzlu yayım vasitələri və xarici əlaqələrə güvənir, ciddi dəstək toplaya bilmir. 

- Onun İsraildə səfəri barədə nə deyilir?

2023-cü ilin sonunda Rza Pəhləvi həyat yoldaşı ilə birlikdə İsrailə gedərək orada Holokost anım mərasiminə qatıldı, Baş nazir Benyamin Netanyahu ilə görüşdü.

Bu addım İran rejiminə qarşı açıq şəkildə dəstək kimi qiymətləndirildi. Bir qisim İran müxalifləri Pəhləvin bu hərəkətini strateji addım sayır, inanırlar ki, o, yalnız Amerika yox, regiondakı İsrail kimi ölkələrlə də sıxlaşmaqla mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Digər tərəfdaşlar isə deyirlər ki, İsraillə isti münasibət iranlı həmkarlarının əksəriyyətinə yad və xoşagəlməzdir. Nəticədə bu səfər mövzusu İran daxilində və müxalifət düşərgəsində geniş mübahisələrə səbəb oldu. Pəhləvi özü bu səfəri hökumətin işinə maneə yaratmaq və Qərbdə İranın durumuna diqqət çəkmək istəyi kimi izah edib.

- ABŞ prezidenti Donald Tramp Rza Pəhləvi haqqında nə düşünür?

Tramp Rza Pəhləvi haqqında bu sözləri deyib: "O, çox xoş görünür, amma öz ölkəsində necə olacağını bilmirəm. Və biz hələ o nöqtəyə çatmamışıq. Ölkəsinin onun liderliyini qəbul edib-etməyəcəyini bilmirəm. Əlbəttə ki, qəbul etsəydilər, bu, mənim üçün yaxşı olardı".