Sabir Rüstəmxanlı: sözün, Vətənin və yaddaşın şairi

Əbülfəz QULİYEV
AMEA-nın müxbir üzvü

Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının 80 yaşı tamam olub. Bu tarix təkcə şəxsi bir yubiley kimi qeyd olunmur - o, həm də Azərbaycan poeziyasının bütöv bir dövrünə, XX əsrin ikinci yarısından bu günə qədər uzanan ədəbi-ictimai prosesə yenidən nəzər salmaq üçün əlverişli bir məqamdır. Belə tarixlər adətən bir yazıçının yaradıcılığını təkrar oxumağa, onun sözünün zaman içində necə yaşadığını görməyə imkan verir. Sabir Rüstəmxanlının timsalında isə bu, sadəcə ədəbi deyil, həm də mənəvi bir hesabatdır - çünki onun yaradıcılığı Azərbaycanın son yarım əsrlik taleyi ilə sıx bağlıdır.

Sabir müəllimi tanıyanlar yaxşı bilir ki, o, hələ Bakı Dövlət Universitetinin tələbəsi olarkən indiki "Ədəbiyyat qəzeti"nin redaksiyasında işə başlamışdır. Bu, sadəcə bioqrafik fakt deyil - gənc yaşlarından mətbuatla, sözün ictimai gücü ilə təmasda olması onun sonrakı yaradıcılığına da öz izini salmışdır. Elə o vaxtdan etibarən o, həm sənətkar, həm də ictimai xadim kimi tanınmağa başlamışdır. Görkəmli ədəbiyyatşünas akademik İsa Həbibbəyli onu "milli ruhlu şair və alim, vətəndaş publisist və ictimai xadim" adlandırır. Bu tərif təsadüfi deyil: Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında bədii söz heç vaxt ictimai mövqedən ayrılmamış, əksinə, onunla üzvi şəkildə birləşmişdir.

Onun ictimai-siyasi fəallığı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Sabir Rüstəmxanlı təkcə kabinetində yazan şair olmamış, xalqın milli özünüdərk prosesində bilavasitə iştirak etmişdir. 1988-ci ildə onun "Ömür kitabı" əsəri əl-əl gəzir, xalqın milli-azadlıq duyğularına səs verirdi. Bu, tarixi baxımdan çox mühüm bir məqamdır - Azərbaycanda milli oyanış prosesinin başladığı, insanların öz kimliyini, tarixini və hüquqlarını yenidən kəşf etdiyi bir dövr idi və Sabir Rüstəmxanlının sözü məhz bu prosesin bir hissəsinə çevrilmişdi. Elə həmin dövrdə o, "qan yaddaşı" ifadəsini ədəbiyyatımıza gətirdi. Bu söz birləşməsi indi demək olar ki, hamı tərəfindən işlədilir, lakin çoxları onun ilk dəfə haradan gəldiyini bilmir. Bu, bir şairin dilə bəxş etdiyi ifadənin sonradan bütöv bir xalqın şüurunda necə kök saldığının gözəl nümunəsidir.

Vətən: torpaqdan çox - yaddaş Sabir Rüstəmxanlının şeirlərində Vətən anlayışı adi mənada başa düşülən coğrafi məkandan - xəritədə çəkilmiş sərhəddən - çox-çox geniş bir mahiyyət daşıyır. Onun üçün Vətən eyni zamanda tarixdir, dildir, yaddaşdır - keçmişlə gələcəyi bir-birinə bağlayan mənəvi körpüdür. Başqa sözlə desək, Vətən onun poeziyasında statik bir anlayış deyil, nəsildən-nəslə ötürülən canlı bir varlıqdır.

"Vətən" şeirində bu fikir çox sadə, amma dərin sözlərlə ifadə olunub:

Bir əlçim buluddu,

Bir ömür umuddu,

Bir içim sudu.

Diqqət etsək, şair burada Vətəni heç bir mürəkkəb fəlsəfi termin işlətmədən, ən adi, gündəlik təbiət obrazları vasitəsilə canlandırır - bulud, umud, su. Elə bu üç sadə obrazla Vətən mücərrəd anlayışdan çıxıb insanın gündəlik nəfəs aldığı, ümid bağladığı, susuzluğunu yatırdığı canlı bir varlığa çevrilir. Bu, əslində, xalq poeziyasına xas olan bir üsuldur: böyük fikirləri kiçik, əl-ayaq tutulan obrazlarla ifadə etmək.

Şeirdə Vətən eyni zamanda tarixi hadisələrlə də birləşir - 21 Azər hadisələri, Cavad xanın faciəli taleyi, Sabirin məşhur "Fəxriyyə"si kimi ədəbi-tarixi işarələr buraya daxil edilir. Bununla yanaşı, mədəni irs də bu vahid mənəvi məkana qoşulur: Füzulinin məzarı, Aşıq Ələsgərin sazı, qədim əlyazmalar. Beləliklə, bir neçə misrada tarix, xalq, ədəbiyyat və Vətən bir-birindən ayrılmaz vahid mənəvi məkanda qovuşur. Bu üsul Sabir Rüstəmxanlı poeziyasının səciyyəvi cəhətlərindən biridir - o, ayrı-ayrı tarixi və mədəni faktları sadalamır, onları vahid bir emosional-mənəvi axına gətirir.

Ana dilinə həsr olunan misralar Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında dil məsələsi ayrıca və olduqca mühüm yer tutur. Bu, təsadüfi deyil - Azərbaycan ədəbiyyatında dil məsələsi həmişə sadəcə linqvistik deyil, həm də siyasi-mənəvi məzmun daşımışdır, xüsusən sovet dövründə, ana dilinin məktəblərdə, idarələrdə arxa plana keçirildiyi illərdə. Sabir Rüstəmxanlı üçün ana dili sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil - xalqın tarixini, mənəviyyatını və kimliyini qoruyan canlı, döyüşkən bir varlıqdır.

"Sağ ol, Ana dilim" şeirində şair dilini qılınca, bayrağa bənzədir, onu xalqın ən qiymətli sərvəti kimi tərənnüm edir:

Döyüşdə qılınctək sıyrıldı qından,

Başımın üstündə bayrağım oldu,

Torpağım ikiyə bölünən zaman

Dilim bölünməyən torpağım oldu.

Bu misralarda xüsusilə diqqəti çəkən məqam ondan ibarətdir ki, şair dili hərbi-mübarizə obrazları ilə - qılınc, bayraq - təsvir edir. Bu, təsadüfi bədii üsul deyil: burada dil müdafiə silahına, milli mövcudluğun son sərhədinə çevrilir. Ən diqqətəlayiq misra isə sonuncudur - "Torpağım ikiyə bölünən zaman / Dilim bölünməyən torpağım oldu". Burada şair çox güclü bir paradoksdan istifadə edir: fiziki torpaq bölünə bilər, işğal oluna bilər, sərhədlərlə parçalana bilər, lakin dil - mənəvi torpaq olaraq - bölünməzdir. Bu fikir, xüsusən Azərbaycanın tarixi taleyini - ölkənin şimal və cənuba bölünməsini - nəzərə aldıqda, xüsusi ağırlıq qazanır.

Söz və məsuliyyət

Şairin yaradıcılığında "söz" anlayışı da xüsusi çəkiyə malikdir. Sabir Rüstəmxanlı üçün söz sadəcə kommunikasiya vasitəsi deyil, əxlaqi məsuliyyət daşıyan bir kateqoriyadır. O, sözün dəyərdən düşməsindən, boş və məsuliyyətsiz işlədilməsindən dərin narahatlıq keçirir. Bu mövqe klassik Azərbaycan ədəbiyyatının böyük ənənəsi ilə bağlıdır - Füzuli, Nəsimi, Xətai kimi sənətkarların yaratdığı ənənədə söz həmişə müqəddəs, ağır məsuliyyət tələb edən bir vasitə kimi qəbul olunub. Sabir Rüstəmxanlı bu ənənəni davam etdirərək yazır:

Söz ki ucuzlaşıb dəyərdən düşür,

Elə bil bir igid yəhərdən düşür.

Bu beytdə istifadə olunan bənzətmə çox təsirlidir: sözün dəyərdən düşməsi igidin atdan - döyüş yoldaşından - yəhərdən düşməsi ilə müqayisə olunur. Bu, sadəcə bədii bəzək deyil - burada söz döyüşçü, mübariz statusuna yüksəldilir, onun "dəyərdən düşməsi" isə şəxsi ləyaqətin, mənəvi mövqenin itirilməsi kimi qiymətləndirilir. Beləliklə, şair üçün doğru, məsuliyyətli söz demək - döyüş meydanında dayanmaq kimi bir şeydir.

Kök və yaddaş

Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında tez-tez rast gəlinən başqa bir mühüm obraz da "kök"dür. Bu obraz insanın öz keçmişinə, ailəsinə, xalqına, nəsil-nəsəbinə bağlılığını ifadə edir. "Kök" anlayışı burada həm hərfi (mənşə, nəsil), həm də məcazi mənada (mənəvi dayaq nöqtəsi) işlənir. Şair kökündən qopan, öz keçmişi ilə əlaqəsini itirən insanın taleyini acı, kəskin bir dillə təsvir edir:

Qardaşı olmayanlar özgəni qardaş tutar,

Qardaşı ola-ola yetim qaldıq dünyada.

Bu beyt xüsusilə güclü bir ictimai-tarixi mesaj daşıyır. Burada söhbət təkcə fərdi münasibətlərdən getmir - bu, daha geniş mənada, bölünmüş, parçalanmış bir xalqın taleyinə işarədir: qohumu, qardaşı olduğu halda ondan ayrı düşmüş, kimliyini tam bərpa edə bilməyən insanların faciəsi. "Qardaşı ola-ola yetim qaldıq" ifadəsi paradoksal görünsə də, tam dəqiqliklə real vəziyyəti əks etdirir - kökdən, tarixi bağlardan qopmaq, hətta qohumluq əlaqələri formal olaraq mövcud olsa belə, insanı mənəvi yetimliyə məhkum edir.

Sabir Rüstəmxanlı poeziyasının üslub xüsusiyyətləri

Şairin işlətdiyi obrazların hamısını - Vətən, dil, söz, kök - bir yerə gətirdikdə, Sabir Rüstəmxanlı poeziyasının bir neçə mühüm üslub xüsusiyyəti üzə çıxır. Birincisi, onun şeiri xalq danışıq dilinə, folklor ənənəsinə yaxındır - mürəkkəb, ağır poetik konstruksiyalar yerinə sadə, hamı üçün anlaşılan söz və ifadələrdən istifadə olunur. İkincisi, bu sadəlik heç vaxt fikrin dərinliyini azaltmır - əksinə, sadə obrazlar vasitəsilə çox böyük, fəlsəfi-tarixi mövzular işlənir. Üçüncüsü, onun poeziyasında fərdi lirika ilə ictimai-vətəndaşlıq mövqeyi ayrılmaz şəkildə birləşir - şəxsi hiss həmişə xalqın taleyi ilə bağlanır.

Nəticə olaraq deyə bilərik ki, Sabirin sənəti - xalqın sənətidir. Sabir Rüstəmxanlının poeziyası sadə xalq dilindən qidalanır, amma bu sadəlik dərin fəlsəfi fikirlər daşıyır. Onun şeirlərində Vətən, ana dili, tarix, yaddaş və söz bir-biri ilə üzvi şəkildə bağlıdır - bu anlayışlar ayrı-ayrı mövzular kimi deyil, vahid mənəvi sistemin hissələri kimi çıxış edir. Klassik Azərbaycan poeziyasının mənəvi-estetik dəyərlərini müasir dövrün problemləri ilə birləşdirən şair, bu gün də oxucusuna sadə, təsirli və dərin bir dillə müraciət edir.

80 illik yubiley münasibətilə Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlıya uzun ömür və yaradıcılıq həvəsi, uğurları arzulayır, onun sözünün gələcək nəsillərə də işıq saçacağına inanırıq.