Şah İsmayılın türk kimliyini göstərən 3 əsas fakt
Bizimyol saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.
Söhbət təkcə “Şah İsmayıl türk idimi, fars idimi?” sualından getmir; söhbət bir dövlətin siyasi dayaqlarının, ordusunun, sarayının, dilinin və tarixi mirasının hansı çərçivədə təqdim edilməsindən gedir. Tarixi bugünkü milli anlayışların qəlibinə salmaq asandır, amma tarixə haqqını vermək üçün əvvəlcə həmin dövrün öz reallıqlarına qayıtmaq lazımdır.
Bəs Səfəviləri “fars dövləti”, Şah İsmayılı isə “fars hökmdarı” kimi təqdim etmək cəhdlərinin arxasında hansı yanaşma dayanır və bu iddia tarixi faktların qarşısında nə qədər davamlıdır?
Suallarımızı tarixçi Pərviz Ağalarov cavablandırıb:
- Pərviz müəllim, Şah İsmayıl Xətaini “fars hökmdarı” adlandıranlara qarşı ən güclü arqument nədir və bu mübahisədə dil, ordu və siyasi dayaqlar hansı rolu oynayır?
– Birincisi, İslam dinində millət anlayışı yox, ümmət anlayışı var. Əgər bizim 500 il əvvələ qayıtmaq imkanımız olsa və Təbrizin, Bakının, Ərdəbilin, İrəvanın küçələrində “mən farsam, mən türkəm” deyib gəzsək, bizə dəli olmuş şəxs kimi baxardılar. İkincisi, heç bir Şərq mənbəyində İsmayılın adı “fars hökmdarı” deyə çəkilmir. Yalnız Səfəvi sarayında olan Avropa səyyahları, elçiləri əsərlərində ölkəni “Persiya”, hökmdarlarını “Pers hökmdarı” adlandırıblar. Bu, Avropa tarix elmində Yunan–Parsua (Pers) müharibələrindən yadigar qalan istilah ənənəsidir. Elə indi də bu tendensiya qalmaqdadır.
Şah I İsmayıl, əlbəttə ki, “fars hökmdarı” deyildi. Əksinə, bəzi Avropa tarixçiləri də onu “Azərbaycan şahı” adlandırırlar. Onun çevrəsində müxtəlif xalqların nümayəndələri olsa da, dövlətin əsas dayağı və gücü türkmanlar və ya türkman-qızılbaşlar idi. Onlar Baharlı (Qaraqoyunlu) və Bayandurlu (Ağqoyunlu) dövlətlərinin də qurulmasında yaxından iştirak etmişdilər. Başqa sözlə, dövlətin özəyini orduda, sarayda və vilayətlərdə mühüm rol oynayan qızılbaş türkmanlar təşkil edirdi.
Dil məsələsinə gəldikdə də bunun şahidi oluruq. Şah I İsmayılın türkcə fərmanları, türkcə divanı var. Hərçənd onun opponentləri iddia irəli sürürlər ki, bu şair Xətai şah Xətai deyil. Tutalım ki, bunu qəbul etdik. Yaxşı, bəs onda sarayda şairlər məclisinin təşkilini, şair Həbibinin bu məclisə başçılıq etməsini, İsmayılın ustad kimi qəbul etdiyi sufi ozanı – haqq aşığı Miskin Abdalı neyləyək? Bunlar da mı fars idi? Səfəvi qoşunları döyüşə gedərkən sufi ozanların ordunun önündə saz çalmasını, qızılbaş döyüşçülərini ruhlandırmasını hansı xalqa “bağlayaq”?
Səfəvi sarayında olan Avropa elçiləri və səyyahlarının (məsələn, ingilis Ser Antoni Şirli, italyan Petra della Valle, alman Engelbert Kempfer) qeydlərindən anlaşılır ki, Səfəvi ölkəsində “rəsmi dil türkcə idi, şah belə türkcə danışırdı, hökmdardan ənam istəyən mütləq türkcə öyrənir və istəyini türkcə dilə gətirirdi”. Bu qeydlərdən də aydın olur ki, Səfəvi sarayında türk dili işlədilmiş və üstün mövqeyə sahib olmuşdur. Təbii ki, bunun bir əsas səbəbi var idi: türk dili Səfəvi şahlarının ana dili, doğma dili idi!
Xüsusilə Səfəvi ordusunda bu dil hakim mövqeyini qoruyub saxlamışdır. Səfəvilər dövründə baş komandanlar (əmir əl-üməra) əksərən Təbriz bəylərbəyilərindən təyin olunurdu. Bu bəylərbəyliyi uzun illər boyu türkmanlar idarə etmişlər.
Səfəvi ordusu da türk-monqol ənənəsi əsasında qurulmuşdu. Ordunun əsasını türkman elatlarından toplanan qızılbaş süvari dəstələri – çərik – təşkil edirdi. Şahı qoruyan qorçu dəstəsi türk boylarından seçilmiş boylu-buxunlu cəngavər döyüşçülərdən təşkil olunurdu. Döyüş taktikaları, hücum, geri çəkilmə, ordunun düzülüşü, qoşunun sağ qol, sol qol olaraq iki hissəyə bölünməsi və s. tamamilə türk döyüş ənənəsinə əsaslanırdı. İndi belə dövlətə necə fars dövləti demək olar? Onun şahını hansı haqla “fars hökmdarı” adlandırmaq mümkündür? Biz tarix adlı müdriklə onun öz dilində danışmalıyıq. Tarix ilə həqiqətən dialoq qurmaq istəyiriksə, araşdırmaq istədiyimiz dövrə enməli, o dövrün xüsusiyyətlərini, adət-ənənələri, qanunları, xalqın məişətini və s. diqqətlə öyrənməliyik.
- Səfəvi dövlətini İran dövlətçiliyi çərçivəsində təqdim etmək tarixi reallığı nə qədər təhrif edir?
– Məsələ burasındadır ki, cəmiyyətimizdə İran və fars anlayışlarını, yəni toponim ilə etnik kimliyi eyniləşdirənlər çoxdur. İran və fars sözləri sinonim deyil. Coğrafi olaraq bir İran yaylası var, bir də var bu yaylada yerləşən fars vilayəti (qədim Parsua). Hazırda İran adlanan ölkədə Xuzistan, Bəlucistan, Xorasan, Fars, Kürdüstan və s. adlı vilayətlər var. Fars vilayəti də onlardan biridir. Rəsmi olaraq isə İran adlı dövlətin tarixi 1935-ci ildən o yana keçmir. Buna görə bu və bundan da böyük coğrafiyanı əhatə edən Səfəviləri İran ilə eyniləşdirmək, təbii ki, doğru deyil.
O biri tərəfdən, 1000 ildən də artıq bu dövrdə İran coğrafiyasını bizim ata-babalarımız idarə etmişlər. Onlar bu coğrafiya uğrunda qan tökmüş, hücumlardan qorumuşlar. Osmanlı, özbək, əfqan, moğol, rus... Bunlarla farslar döyüşürdü, bəyəm? Pəhləvilərə qədər (1925) bu coğrafiyanın, yəni hazırkı İranın sahibləri və idarəçiləri türklər olub. Amma məhz ingilislər (o ingilislər ki, Hindistanda türk əsilli Böyük Moğol dövlətini, I Dünya müharibəsindən sonra Osmanlını çökdürdülər) Qacarları devirdilər. XIX–XX yüzilliklərin əvvəllərini böyük türk etnosunun siyasi-hərbi gücünün tamamilə itirildiyi dövr kimi də səciyyələndirə bilərik. Bu gücün itməsi ilə faciələrimizin də əsası qoyuldu. Qacarlar da bu siyasətin qurbanına çevrildilər.
Pəhləvilərin paniranizmi türk izlərinin silinməsinə, Avropanın da dəstəklədiyi avrosentrizmə xidmət etmişdir. İranda dilimizə, milli kimliyimizə, tarix və kültürümüzə basqılar da məhz o zamandan başlamışdır və təəssüf ki, azacıq fərqlə, yüngül yumşalmalarla indi də davam etməkdədir. Ona görə Güneyli ustad şairimiz Məhəmmədhüseyn Şəhriyar özünün “Azərbaycan” adlı əsərində yazırdı:
Yarəb, nədir bir bu qədər ürəkləri qan etməyin,
Qolu bağlı qalacaqdır nə vaxtadək Azərbaycan?
İgidlərin İran üçün şəhid olmuş, əvəzində
Dərd almısan, qəm almısan, sən İrandan, Azərbaycan!
Səfəvi dövlətini müasir İran dövləti ilə bu baxımdan eyniləşdirmək qeyri-mümkündür. Türklərin hakim olduğu Səfəvilər hara, indi öz ana dilində təhsil belə ala bilməyən Azərbaycan türklərinin yaşadığı İran hara?
- Çaldıran döyüşü Şah I İsmayılın hərbi məğlubiyyəti kimi tanınır. Bəs sizcə onun ən böyük itkisi nüfuz, yoxsa türk dünyasının siyasi birlyi olmuşdur?
-Fikrimcə türk-müsəlman tarixinin iki ən böyük qırılma anı var: birincisi- Hülkaü xanın 1258-ci ildə Bağdadı ələ keçirməsi, dünyəvi hakimiyyətini çoxdan itirən, lakin dini hakimiliyini saxlayan islam xəlifəsinin öldürülməsi hadisəsidir. Bununla da islam dünyası dini lidersiz qaldı. Müxtəlif təriqətlərin yaranması ( o cümlədən Səfəvi dərviş təriqətinin) bu hadisədən sonra geniş vüsər alır. Bu isə gələcək dini –siyasi toquşmaların baş verməsinə dolayısı ilə təsirsiz ötüçməmişdi.
İkincisi isə, İstanbul üləmalarının Ədirnə toplantısı, Səfəvilərin faktiki olaraq kafir elan edilməsidir. Bu elə bir düşmənçiliyə gətirib çıxardı ki, sonrakı nəsillər bunun bədəlini qanı, canı, malı-mülkü və itilmiş siyasi-hərbi nüfuzu ilə ödəmək zorunda qaldı. Çaldıran döyüşündə təkcə Səfəvliər və şah I İsmayıl deyil, bütün türk-müsəlman dünyası məğlub olmuşdu. O döyüşün qalibi yoxdur. Bu döyüşdən keçən yüzilliklər ərzində bir-birimizə qılınc qaldırmaqdan doymadıq, qılınclərimiz özümümzü kəsdi, oxlarımız özümüzü dəldi, qazanan isə yağılar oldu. İndi nə saraylarında Avropalılar dolaşan və üç qitədə mülkü olan Osmanlı var, nə də Amu-Dəryadan Fərata, Terekdən Ərəbistan dənizinədək hökm edən Səfəvi....
Bu gün Türkiyə və Azərbaycan 40 kilometrlik Zəngəzur dəhlizinə təkbaşına qərar verə bilmir.
Tarix- tarixdir. Biz baş vermiş hadisələri dayandıra, dəyişə və yenidən yaza bilmərik.Tarix-tarixdir və tarixliyində də qalmalıdır. Biz tarixi keçmişimzi öyrənməli, ondan dərs çıxarmalıyıq. Bu baxımdan tarix “ən yaxşı müəllimdir “ desək, yəqin ki, yanılmarıq.
Qədim Roma tarixçisi Tiy Livinin yazdığı kimi, “tarixin öyrənilməsi xəstə ağıl üçün ən yaxşı dərmandır. Çünki tarixdə hamının görməsi üçün müxtəlif insan təcrübəsi açıq şəkildə yazılmışdır”
İradə Cəlil,Bizimyol.info
Bu mövzuda digər xəbərlər:
Baxış sayı:186
Bu xəbər 17 Avqust 2026 15:35 mənbədən arxivləşdirilmişdir



Daxil ol
Online Xəbərlər
Xəbərlər
Hava
Maqnit qasırğaları
Namaz təqvimi
Kalori kalkulyatoru
Qiymətli metallar
Valyuta konvertoru
Kredit Kalkulyatoru
Kriptovalyuta
Bürclər
Sual - Cavab
İnternet sürətini yoxla
Neftin Qiyməti
Azərbaycan Radiosu
Azərbaycan televiziyası
Haqqımızda
TDSMedia © 2026 Bütün hüquqlar qorunur







Günün ən çox oxunanları



















