Səudiyyə İranı dayandırmaq üçün Çinə üz tutur

Hörmüz boğazında tankerlərə hücumlar, husilərin Səudiyyə Ərəbistanına yönələn zərbələri və Yəməndə döyüşlərin yenidən şiddətlənməsi Yaxın Şərq böhranını daha təhlükəli mərhələyə keçirib. Ər-Riyadın husilərin qarşısının alınması üçün Pekindən İrana təsir göstərməsini istəməsi isə Çinin regiondakı rolunu yenidən gündəmə gətirib.

Mövcud proseslərin siyasi və iqtisadi nəticələrini Bakıvaxtı.az-a şərh edən politoloq Züriyə Qarayeva bildirib ki, Hörmüz boğazındakı gərginliklə Yəməndə və Qırmızı dənizdə baş verənləri artıq bir-birindən ayrı proseslər kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Onun sözlərinə görə, Hörmüz İranın birbaşa hərbi və siyasi təsir göstərə bildiyi, Bab əl-Məndəb isə husilər vasitəsilə təzyiq yaratdığı strateji məkanlardır:

“Bu iki su yolu dünya enerji daşımaları və Asiya-Avropa ticarəti baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır. İran hər iki istiqamətdə təzyiq imkanına malik olduğunu göstərməklə rəqiblərinin iqtisadi və təhlükəsizlik xərclərini artırmağa çalışır. Beləliklə, Yaxın Şərqdəki müharibə təkcə quru və hava əməliyyatlarından ibarət deyil, dəniz yollarına nəzarət uğrunda mübarizəyə çevrilir. Hər iki boğazda təhlükəsizlik eyni vaxtda pozularsa, böhranın təsiri regionla məhdudlaşmayaraq bütün dünya iqtisadiyyatında hiss ediləcək”.

Səudiyyə Ərəbistanının İranı dayandırmaq üçün ABŞ-yə deyil, Çinə müraciət etməsinə gəlincə, politoloq deyib ki, Ər-Riyadın Pekinə müraciəti ilk növbədə Çinin İran üzərində iqtisadi və diplomatik təsir imkanlarının nəzərə alınması ilə bağlıdır. Çin İran neftinin əsas alıcılarından və Tehranla geniş ticarət münasibətlərinə malik aparıcı dövlətlərdən biridir. Müsahibimizə görə, Səudiyyə Ərəbistanı hesab edir ki, İran rəhbərliyi Qərbin təzyiqlərinə müqavimət göstərə bilsə də, Pekinin xəbərdarlıqlarını tamamilə görməzdən gələ bilməz. Bu addım Ər-Riyadın ABŞ ilə təhlükəsizlik münasibətlərinə son qoyması demək deyil. Lakin Səudiyyə rəhbərliyi artıq təhlükəsizliyini yalnız Vaşinqtonun qərarlarından asılı saxlamaq istəmir və tərəfdaşlarını şaxələndirir.

Dediyinə görə, baş verənlər ABŞ-nin ənənəvi təhlükəsizlik çətirinin əvvəlki qədər etibarlı görünmədiyini və Yaxın Şərqdə çoxqütblü münasibətlər sisteminin formalaşdığını göstərir.

“Çin həqiqətən İranı və husiləri geri çəkilməyə məcbur edə bilərmi” sualını cavablandıran Z.Qarayeva deyib ki, Çinin İran üzərində ciddi iqtisadi təsir imkanları olsa da, bu təsirin sərhədləri mövcuddur. Pekin neft alışları, ticarət əlaqələri və diplomatik dəstək vasitəsilə Tehranın qərarlarına müəyyən təsir göstərə bilər. Lakin husilər İranın tam nəzarətində olan adi hərbi birlik deyil və onların öz siyasi maraqları da var.

Züriyə Qarayeva: Çinin İran üzərində ciddi iqtisadi təsir imkanları olsa da, bu təsirin sərhədləri mövcuddur

“Digər tərəfdən, Çin açıq təhdid və sanksiyalardan istifadə etməyə həvəsli deyil, çünki İranla münasibətlərini itirmək istəmir. Pekin gərginliyi azalda bilsə, özünü Yaxın Şərqdə real sülh və təhlükəsizlik vasitəçisi kimi təsdiqləyə bilər. Nəticə əldə edə bilməsə, bu, Çinin iqtisadi gücünün hər zaman siyasi və hərbi təsirə çevrilmədiyini göstərəcək”, - politoloq bildirib.

Həmsöhbətimiz hesab edir ki, bu qarşıdurmanın yaxın dövr üçün ən təhlükəsi tərəflərdən birinin planlaşdırılmamış addımının daha geniş regional müharibəyə səbəb olmasıdır. Tankerlərin vurulması, Səudiyyənin enerji obyektlərinə hücumlar və cavab zərbələri hadisələrin nəzarətdən çıxması ehtimalını artırır. Gəmilərin təhlükəsizlik xərcləri və sığorta haqları yüksəldikcə dünya bazarlarında neftin və digər məhsulların qiyməti də arta bilər. Hörmüz və Bab əl-Məndəb marşrutlarında problemlərin eyni vaxtda yaranması Avropa ilə Asiya arasındakı ənənəvi dəniz daşımalarını ciddi şəkildə çətinləşdirər. Onun sözlərinə gprə, belə vəziyyət Orta Dəhliz kimi alternativ quru marşrutlarının, o cümlədən Azərbaycanın tranzit imkanlarının strateji əhəmiyyətini yüksəldər.

“Bununla belə, davamlı həll yalnız hərbi güclə deyil, İran, Körfəz ölkələri, Çin və digər böyük dövlətlərin iştirak etdiyi geniş diplomatik razılaşma ilə mümkündür”, - deyə Züriyə Qarayeva bildirib.

Zülfü Məmmədov