Şlyapa mağazası Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı sənətşünas, "İncəsənət və dizayn" fənn birləşmə komissiyasının müəllimi Sevinc Babaxanovadır. Müsahibimizlə məşhur fransız rəssamı Edqar Deqanın "Şlyapa mağazası" əsərindən danışmışıq.

Edqar Deqa XIX əsr Fransa incəsənətinin görkəmli nümayəndələrindən biri, dünya rəngkarlığında özünəməxsus üslubu ilə seçilən sənətkardır. O, 1834-cü il iyulun 19-da Parisdə imkanlı və mədəniyyətə maraq göstərən ailədə anadan olub. Əvvəlcə hüquq təhsili almağa başlasa da, sonradan həyatını incəsənətə həsr etmək qərarına gəlib. Parisdə rəssamlıq təhsili alan Deqa klassik rəngkarlığın prinsiplərini mənimsəyib, Luvr muzeyində saxlanılan qədim ustaların əsərlərini diqqətlə araşdırıb.

Deqa impressionist rəssamlarla sıx əlaqədə olub, 1874-1886-cı illərdə təşkil edilən sərgilərin əksəriyyətində iştirak edib. Bununla belə, o, özünü yalnız impressionist hesab etmirdi. Mənzərələrdən daha çox insan fiquruna, hərəkətə, məkan quruluşuna və diqqətlə hazırlanmış kompozisiyalara üstünlük verirdi. Rəssam xüsusilə balerinaları təsvir etdiyi əsərləri ilə məşhurlaşıb. O, rəqqasələri səhnədə olduğu kimi, məşq edərkən, istirahət edərkən və çıxışa hazırlaşarkən də göstərib. Bu əsərlərdə insan bədəninin hərəkətini, tarazlığını və plastikasını dəqiq müşahidə etmək bacarığı aydın görünür.

Deqanın yaradıcılığında qadınların gündəlik fəaliyyəti də mühüm yer tutur. O, qadınları paltar yuyarkən, saçlarını darayarkən, güzgü qarşısında dayanarkən və müxtəlif əşyaları seçərkən təsvir edib. "Şlyapa mağazası" da bu mövzunun maraqlı nümunələrindəndir. Rəssam burada moda mədəniyyətini və insanın əşyalarla münasibətini diqqətli müşahidə əsasında təqdim edir.

- Əsərin yaranma tarixi Deqa yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- "Şlyapa mağazası" XIX əsrin sonlarında Fransa cəmiyyətinin gündəlik həyatını, qadın dəbini və şlyapa hazırlama sənətini əks etdirən diqqətəlayiq rəngkarlıq nümunəsidir. Əsər 1879-1886-cı illər arasında yaradılıb və hazırda ABŞ-ın Çikaqo şəhərində yerləşən Çikaqo İncəsənət İnstitutunda saxlanılır. Yağlı boya ilə kətan üzərində işlənmiş tablonun ölçüləri 100 ? 110,7 santimetrdir.

Əsərin yaranması XIX əsrin ikinci yarısında Parisdə baş verən sosial və mədəni dəyişikliklərlə bağlıdır. Həmin dövrdə Paris Avropanın əsas moda mərkəzlərindən biri sayılırdı. Şlyapa qadın geyiminin sadəcə tamamlayıcı elementi deyil, həm də sosial mövqeyi, zövqü və maddi imkanları ifadə edən mühüm aksessuar idi. Buna görə şlyapa hazırlayan ustaların emalatxanaları və satış mağazaları şəhərin gündəlik həyatında xüsusi yer tuturdu.

Deqa qadınların geyimlərini, müxtəlif əşyaları seçərkən göstərdikləri diqqəti və gündəlik fəaliyyət zamanı yaranan təbii hərəkətləri yaxından müşahidə edirdi. Şlyapa mağazaları da rəssama insanın gündəlik həyatını, əmək prosesini və dövrün estetik zövqünü öyrənmək imkanı verirdi. O, bu mövzuya müxtəlif illərdə yenidən qayıdıb, bir sıra əsərlər yaradıb. Rəssam üçün belə səhnələrin marağı onların zahiri görünüşü ilə məhdudlaşmırdı. O, adi məişət mühitində insan davranışını, diqqətini və əşyalarla münasibətini müşahidə edərək bunları bədii ifadə vasitəsinə çevirirdi.

- Tabloda gördüyümüz qadın kimdir?

- Əsərdəki qadının kimliyi müəyyən mənada müəmmalı saxlanılıb. Onun şlyapa hazırlayan usta, yoxsa mağazada şlyapa seçən müştəri olması barədə müxtəlif ehtimallar mövcuddur. Rentgen müayinələri göstərib ki, rəssam ilkin mərhələdə fiquru müştəri kimi təsəvvür edib, sonradan isə obrazı dəyişdirərək onun kimliyini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verməyən təsvir yaradıb. Bu qeyri-müəyyənlik əsərin marağını və psixoloji təsirini artırır.

Deqanın yaradıcılığında yalnız işıq və rəng təəssüratları deyil, kompozisiya quruluşu, fiqurların yerləşdirilməsi və gündəlik həyatın psixoloji məzmunu da mühüm yer tutur. "Şlyapa mağazası"nda rəssam adi bir mağaza səhnəsini sənət əsərinə çevirərək tamaşaçının diqqətini həm insan obrazına, həm də ətrafdakı əşyalara yönəldir. Şlyapalar burada dekorativ element olmaqla yanaşı, əsərin bədii məzmununu formalaşdıran vasitələr kimi çıxış edir.

- Əsərin kompozisiya həlli necədir?

- "Şlyapa mağazası"nın kompozisiyası gündəlik həyat səhnəsinin təbii, eyni zamanda diqqətlə düşünülmüş bədii həlli üzərində qurulub. Rəssam kompozisiyanın mərkəzində şlyapaya diqqətlə baxan qadın fiqurunu yerləşdirərək tamaşaçının nəzərini ilk növbədə insan obrazına yönəldir. Qadının oturuşu, başının şlyapaya doğru çevrilməsi və əl hərəkətləri əsərdəki əsas hərəkət istiqamətini müəyyənləşdirir.

Kompozisiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri qadın fiquru ilə ətrafdakı şlyapalar arasında yaradılmış qarşılıqlı əlaqədir. Müxtəlif formalı, ölçülü və bəzəkli şlyapalar məkanın ayrı-ayrı hissələrində yerləşdirilib. Onların rəngarəngliyi əsərin vizual zənginliyini artırır, tamaşaçının baxışlarını kompozisiyanın müxtəlif nöqtələri arasında hərəkət etdirir.

Şlyapaların ön və arxa planda yerləşdirilməsi məkan dərinliyini gücləndirir. Əşyaların sıx düzülüşü mağazanın zəngin çeşidini və peşəkar fəaliyyət mühitini ifadə edir. Qadının bədəninin və qolunun istiqaməti, şlyapaların yerləşməsi isə tamaşaçının baxışını əsərin müxtəlif hissələrinə yönəldir. Beləliklə, çoxsaylı əşyalarla dolu interyerdə insan fiqurunun bədii əhəmiyyəti qorunub saxlanılır.

Kompozisiyada tarazlıq simmetriya ilə deyil, müxtəlif ölçülü formaların, rəng ləkələrinin və fiqurların qarşılıqlı münasibəti vasitəsilə yaradılıb. Şlyapaların rəngarəngliyi ilə qadının geyimindəki nisbətən sakit rənglər arasında vizual tarazlıq mövcuddur. Tünd və açıq sahələrin növbələşməsi kompozisiyanın ritmini gücləndirir. Əşyaların bir-birinə yaxın və sıx yerləşdirilməsi də təsvir olunan məkanın özünəməxsus atmosferini yaradır. Bu bolluq içərisində qadının diqqətinin bir şlyapaya yönəlməsi tamaşaçının nəzərini əsas obrazda cəmləşdirir.

Deqa səhnəni ənənəvi, tam mərkəzləşdirilmiş quruluşda təqdim etmir. Fiqurun və əşyaların yerləşdirilməsi sanki tamaşaçı həmin an mağazaya daxil olaraq hadisəni müşahidə edirmiş kimi təbii təəssürat yaradır. Bu yanaşma impressionist rəssamlığa xas olan ani təəssürat və gündəlik həyatın canlı müşahidəsi ilə səsləşir. Belə kompozisiya həlli təsvir olunan hadisəni əvvəlcədən qurulmuş səhnədən daha çox, həyatın axarında tutulmuş bir məqam kimi təqdim edir.

- Əsərdə rəng həlli necədir?

- "Şlyapa mağazası"nın rəng həlli rəssamın rəng duyumunu və dekorativ elementlərdən məharətlə istifadə etmək bacarığını nümayiş etdirir. Rənglər yalnız əşyaların zahiri görünüşünü təsvir etmir, həm də kompozisiyanın bütövlüyünü, məkan dərinliyini və əsərin emosional təsirini formalaşdırır.

Əsərin rəng palitrasında isti və soyuq rənglərin qarşılıqlı münasibəti mühüm yer tutur. Sarı, qızılı, narıncı, qırmızımtıl və qəhvəyi çalarlar mağazanın interyerinə canlılıq və istilik gətirir. Mavi, boz və yaşılımtıl çalarlar isə isti rənglərlə kontrast yaradaraq əsərin koloristik zənginliyini artırır.

Qadının geyimindəki yaşılımtıl və zeytuni çalarlar onun ətrafındakı parlaq rəngli şlyapalardan fərqlənir. Geyimin sakit koloriti qadın obrazının təmkinli görünməsini təmin edir, eyni zamanda onu ümumi rəng mühitindən ayırmır.

Şlyapaların müxtəlif rəngləri və bəzəkləri rəssamın dekorativ formaya marağını əks etdirir. Lələklər, lentlər, güllər və digər elementlər rəng ritmi yaradır, mağazanın zəngin çeşidini göstərir. İşıq və kölgə münasibətləri isə əşyaların həcmini, materialını və səth xüsusiyyətlərini vurğulayır. Açıq və tünd çalarların növbələşməsi şlyapaların ayrı-ayrı detallarını qabardır, onların formasının və bəzəklərinin daha aydın qavranılmasına imkan yaradır.

Əsərin arxa planındakı soyuq və nisbətən tutqun çalarlar ön plandakı isti rənglərlə kontrast təşkil edir. Bu münasibət məkan dərinliyini gücləndirir və əsas fiqurun seçilməsinə kömək edir. Rəssam rənglərin intensivliyini və ton fərqlərini tənzimləməklə kompozisiyada vizual tarazlıq yaradır. Beləliklə, rənglər həm təsvirin dekorativ zənginliyini artırır, həm də tamaşaçının diqqətini əsərin əsas məna mərkəzinə yönəldir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Edqar Deqanın "Şlyapa mağazası" əsəri ilk baxışdan qadının şlyapaya baxdığı adi bir gündəlik həyat səhnəsini xatırlatsa da, əslində, XIX əsr cəmiyyətinin həyat tərzi, estetik zövqü, moda anlayışı və insanın əşyalarla münasibəti haqqında düşüncələr yaradır. Rəssam bu əsərlə gündəlik həyatın sadə anlarının da böyük bədii dəyərə malik olduğunu göstərir.

Əsərin əsas ideyalarından biri insanın gözəlliyə və estetikaya olan marağıdır. Şlyapalar burada sadəcə geyim elementi deyil, zövqün, fərdi seçimin və özünüifadənin vasitəsi kimi təqdim olunur. Qadının şlyapaya diqqətlə baxması onun seçim prosesinə, əşyanın görünüşünə və bədii xüsusiyyətlərinə marağını ifadə edir.

Əsər insan və cəmiyyət arasındakı münasibətləri də əks etdirir. XIX əsr Parisində moda insanların sosial həyatında mühüm yer tuturdu. Geyim və şlyapalar insanın cəmiyyətdəki mövqeyini, maddi imkanlarını və estetik baxışlarını nümayiş etdirirdi. Bununla belə, əsəri yalnız dəbdəbə və zahiri gözəllik haqqında təsvir kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada əsas diqqət insanın gündəlik həyatına, əşyalarla münasibətinə və sadə bir anın yaratdığı təbii təəssürata yönəlir.

Əsərin maraqlı cəhətlərindən biri tamaşaçıya düşünmək sərbəstliyi verməsidir. Qadının nə düşündüyü, şlyapanı bəyənib-bəyənmədiyi və həmin anda hansı hissləri keçirdiyi tam açıqlanmır. Məhz bu qeyri-müəyyənlik əsərin psixoloji təsirini gücləndirir. Tamaşaçı obrazın hərəkətlərini, duruşunu və ətrafındakı əşyaları müşahidə edərək öz təəssüratlarını formalaşdırır. Bu baxımdan rəsm yalnız müəyyən bir dövrün həyatını əks etdirmir, həm də müxtəlif zamanlarda yaşayan insanları şəxsi müşahidə və düşüncələrinə sövq edir.

Əsər həm də gündəlik əməyin özünəməxsus gözəlliyə malik olduğunu göstərir. Şlyapaların hazırlanması, seçilməsi və bəzədilməsi xüsusi zövq, diqqət və bacarıq tələb edən fəaliyyətdir. Deqa bu mühiti təsvir etməklə adi bir mağazanın daxilində belə zəngin estetik dünyanın mövcud olduğunu nümayiş etdirir.

Edqar Deqanın "Şlyapa mağazası" əsəri insanı gündəlik həyatın kiçik, lakin mənalı anlarına diqqət yetirməyə çağırır. Əsərdəki rəngarəng şlyapalar, qadının sakit duruşu və mağazanın zəngin interyeri məndə zövq, gözəllik və seçim haqqında düşüncələr yaradır. Mən bu əsərdə yalnız XIX əsr Parisinin moda mədəniyyətini deyil, həm də insanın özünə uyğun olanı axtarmaq istəyini görürəm.

Hər bir insanın gözəllik anlayışı fərqlidir və onun seçimi müəyyən mənada daxili dünyasını əks etdirir. Düşünürəm ki, Deqanın bu əsəri bizə gözəlliyi yalnız bahalı və dəbdəbəli əşyalarda deyil, sadə gündəlik hadisələrdə də görməyi öyrədir. Rəssam adi bir anı təsvir etməklə onu zamandan kənara çıxarır və bu gün də tamaşaçını düşündürən sənət nümunəsinə çevirir.

Aytac SAHƏD