Sosial şəbəkələrlə bağlı hansı qadağalar tətbiq edilir?

Bu gün Milli Məclisdə “Uşaq hüquqları haqqında” qanun layihəsi müzakirəyə çıxarılıb.

Qanun layihəsinin müzakirəsi zamanı millət vəkili Razi Nurullayev çıxışı zamanı bildirib ki, uşaq hüquqları yalnız sosial siyasətin mövzusu deyil, birbaşa təhlükəsizlik məsələsidir:

“Ona görə də dəyişikliklər tək bir qanunla məhdudlaşmamalı, informasiya, media və reklam sahəsini tənzimləyən normaları, İnzibati Xətalar və Cinayət Məcəlləsini, təhsil və sosial müdafiə ilə bağlı qanunvericiliyi, eləcə də rəqəmsal mühiti əhatə edən normativ aktları paralel şəkildə daha yaxşı əhatə etməlidir. 

Yalnız bu halda biz uşağı həm hüquqi, həm sosial, həm də informasiya mühitində real şəkildə qoruya bilərik. Bu gün uşaqlar üçün ən böyük risklərdən biri fiziki mühit yox, rəqəmsal mühitdir.

Sosial şəbəkələrdə nəzarətsiz istifadə, yaş məhdudiyyətlərinin faktiki işləməməsi, zərərli çağırışlar, psixoloji manipulyasiya, onlayn zorakılıq - bunlar real təhlükədir”.

“Cebheinfo.az” son illər bir çox ölkələrdə uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsi ilə bağlı tətbiq edilən qadağalarla barədə məlumatı təqdim edir:

Avstraliyanın ötən ilin sonunda qüvvəyə minən 16 yaşdan kiçiklər üçün sosial media qadağasından sonra Avropa ölkələri oxşar məhdudiyyətlərin tətbiq edilib-edilməməsi barədə müzakirələr aparır.

10 dekabr tarixindən etibarən Avstraliyada 16 yaşdan kiçiklər artıq “Facebook”, “X”, “Threads”, “Snapchat”, “Instagram”, “TikTok”, “Twitch”, “Reddit” və “Google”-a məxsus “YouTube” kimi platformalarda sosial media hesabları yarada və ya saxlaya bilməzlər. Bu platformaların qanunu pozduğu aşkar edilərsə, onlar 50 milyon Avstraliya dollarına (28 milyon avro) qədər böyük cərimələrlə üzləşə bilərlər.

Ötən ilin noyabr ayında Danimarka hökuməti bütün siyasi partiyalarla 15 yaşdan kiçiklərin müəyyən sosial media saytlarına girişini qadağan etmək barədə razılığa gəldiyini açıqlamışdı.

Bu addım rəqəmsal dünyada uşaqları və gəncləri zərərli məzmuna və ya xüsusiyyətlərə məruz qoya biləcək platformalardan "qorumaq" üçün atılıb. Bildirilib ki, "Uşaqlar və gənclərin yuxuları, rahatlığı, diqqətləri pozulur və daha çox təzyiq altındadırlar". 

Bu tədbir valideynlərə uşaqlarının 13 yaşına çatdıqdan sonra sosial mediaya çıxışına icazə vermək hüququ verəcək. Ölkə həmçinin uşaqların onlayn təhlükəsizliyinə yönəlmiş 14 təşəbbüs üçün 160 milyon kron (21,4 milyon avro) ayırıb.

Fransanın rəqəmsal işlər naziri Anne Le Henanff Fransanın "La Depeche" qəzetinə verdiyi açıqlamada nazirliyin 2026-cı ilin ilk aylarında 15 yaşdan kiçiklər üçün sosial medianı məhdudlaşdıran qanun layihəsi təqdim etmək istədiyini bildirib.

Qeyd edək ki, Parlament komissiyasını bu barədə hesabatı ötən ilin əvvəlində yeddi fransız ailəsinin 2024-cü ildə “TikTok”u məhkəməyə verməsindən sonra təqdim edilib. Ailələr platformanı uşaqlarını intiharı təşviq edən məzmuna məruz qoymaqda günahlandırıblar.

Fransada 15 yaşdan kiçik uşaqlar sosial media hesabı açmaq üçün artıq valideynlərinin açıq razılığına ehtiyac duyurlar. Valideynlər uşaqlarının hesabının bağlanmasını tələb edə bilərlər. 

İspaniya qanunvericiləri tərəfindən nəzərdən keçirilən qanun layihəsi 16 yaşdan kiçik uşaqların  valideynlərinin razılığı olmadan sosial şəbəkələrə, forumlara, kommunikasiya platformalarına və ya "generativ süni intellekt (“GenAI”) ehtiva edən hər hansı virtual məkana" daxil ola bilməməsini nəzərdə tutur.

Layihə mətninə görə, "digər hallarda" minimum yaş həddi 14 olacaq. Məqsəd "uyğunsuz məzmuna erkən məruz qalma, kiberhücum və ya şəxsi məlumatların rəqəmsal istismarı ilə əlaqəli risklərin qarşısını almaqdır". 16-18 yaş arası uşaqlar öz razılıqları ilə sosial mediaya daxil ola biləcəklər.

Qanun qəbul edilərsə, valideynlərə uşaqlarının hansı tətbiqləri yükləmək istədiklərini yoxlamaq hüququ da verməli olacaqlar. “YouGov”un son sorğusu göstərib ki, ispan valideynlərin 79 %-i sosial mediada Avstraliya üslubunda yaş məhdudiyyətini dəstəkləyir. Lakin respondentlərin üçdə biri İspaniyada belə bir yaş məhdudiyyətinin tətbiqinin çətin olacağını bildirib.

Ötən ilin may ayında İtaliya parlamenti 15 yaşdan kiçik uşaqların sosial media istifadəsinə məhdudiyyətlər tətbiq edə biləcək qanun layihəsi təqdim edib. 

Hazırda İtaliya Senatı tərəfindən nəzərdən keçirilən qanun layihəsinə 15 yaşdan kiçik "kidfluencer"lərin sosial media platformalarında fəaliyyətlərini məhdudlaşdıran müddəalar daxildir. Yeniyetmələr üçün yaş təsdiqləmə qaydaları İtaliyada noyabr ayından bəri qüvvədədir. 

Sentyabr ayında Yunanıstanın Baş naziri Kiriakos Mitsotakis BMT Baş Assambleyasında ölkənin Avstraliya modelinə bənzər sosial media qadağasını nəzərdən keçirdiyini söyləmişdi.

Mitsotakis bildirmişdi ki, Yunanıstan artıq sinif otaqlarında smartfonları qadağan edib və bunun uşaqlara transformativ təsir göstərdiyini demişdi. Keçən il hökumət həmçinin valideynlərə iOS və Android telefonlarında valideyn nəzarətini necə aktivləşdirmək barədə təlimatlar təqdim edən veb sayt təqdim etdi. 

Yunanıstanın tətbiqlərə və onlayn xidmətlərə girişi məhdudlaşdıra və bloklaya bilən valideyn nəzarəti vasitəsi olan “Kids Wallet” yeniyetmələr üçün yaş yoxlayıcısı kimi istifadə olunacaq.

Türkiyə Ailə və Sosial Xidmətlər Nazirliyi bu istiqamətdə yeni layihəni Türkiyə Böyük Millət Məclisindəki AKP Qrup rəhbərliyinə təqdim edib. Dörd maddədən ibarət layihədə İnternetdə yayınların tənzimlənməsi və bu yayın vasitəsilə törədilən cinayətlərlə mübarizə haqqında 5651 saylı qanuna dəyişikliklər təklif olunur.

Ən vacib düzəliş 15 yaşdan kiçiklər üçün sosial mediaya qadağa qoyulmasıdır. Layihə qanuna çevrilərsə, 15 yaşdan kiçik uşaqlar sosial mediadan istifadə edə bilməyəcəklər. Layihəyə həmçinin internet üzərindən paylanan, oynanan və ya yenilənən rəqəmsal oyunların nəzarəti ilə bağlı yeni qaydalar daxildir.

Öhdəliklərini yerinə yetirməyən oyun distribyutorları 1-30 milyon TL-yə qədər cərimələnə bilər və pozuntu davam edərsə, internet ötürmə qabiliyyəti əvvəlcə 50 faiz, daha sonra isə 90 faizə qədər azaldıla bilər.

Nigar Abdullayeva
“Cebheinfo.az”

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin