Su müharibəsinin qarşısı alınacaqmı? │ TƏHLİL

Dehli Hind, Cəhlum və Çənab çayları üzərində inşa etdiyi hidroelektrik layihələrdə də müqavilənin tələblərinə əməl etməlidir. Bundan başqa, Ratle Su Elektrik Stansiyasında müəyyən tikinti işlərinin neytral ekspertin qərarınadək məhdudlaşdırılması tələb olunub.
Hind Su Müqaviləsi 1960-cı ildə Dünya Bankının vasitəçiliyi ilə imzalanıb. Sənədə əsasən, şərq çayları – Ravi, Bias və Satlec əsasən Hindistanın, qərb çayları – Hind, Cəhlum və Çənab isə Pakistanın istifadəsinə verilib. Müqavilə iki ölkə arasında müharibələrə, siyasi böhranlara və diplomatik əlaqələrin dəfələrlə kəsilməsinə baxmayaraq, altmış ildən artıq fəaliyyət göstərib. Buna görə də o, dünyada ən davamlı transsərhəd su razılaşmalarından biri hesab olunur.
Hindistan 2025-ci ilin aprelində Kəşmirin Pahalqam bölgəsində turistlərə qarşı törədilmiş silahlı hücumdan sonra müqaviləni “dayandırdığını” elan etmişdi. Dehli hücuma görə Pakistanı ittiham etsə də, İslamabad bunu rədd etdi. Pakistan rəhbərliyi isə ölkəyə ayrılmış suyun qarşısının alınmasının müharibə aktı kimi qiymətləndirilə biləcəyini bildirdi.
Su siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilə bilməz
Məhkəmə qərarının ən mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, bir dövlət təhlükəsizlik böhranını əsas gətirərək başqa bir ölkənin həyati su ehtiyatlarını məhdudlaşdıra bilməz. Müqavilələr yalnız münasibətlərin yaxşı olduğu dövrdə deyil, məhz böhran zamanı tərəflərin davranışını tənzimləmək üçün mövcuddur.
Pakistan üçün Hind çay sistemi adi təbii resurs deyil. Ölkənin kənd təsərrüfatının böyük hissəsi bu çaylardan asılıdır. Su axınındakı ciddi dəyişiklik ərzaq təhlükəsizliyinə, elektrik istehsalına, məşğulluğa və milyonlarla insanın yaşayışına təsir göstərə bilər. Buna görə suyun siyasi və ya hərbi təzyiq alətinə çevrilməsi iki nüvə dövləti arasında mövcud qarşıdurmanı daha təhlükəli mərhələyə keçirə bilər.
Qərar həm də Dehlinin su məsələsini Pakistanla bağlı digər siyasi və təhlükəsizlik mübahisələrindən ayırmalı olduğunu göstərir. Terrorizm ittihamları ayrıca araşdırılmalı, su kimi fundamental insan ehtiyacları isə kollektiv cəzalandırma vasitəsinə çevrilməməlidir.
Hüquqi qələbə hələ suyun təhlükəsizliyi demək deyil
Pakistan məhkəmə qərarını haqlı olaraq alqışlayır. Bununla belə, İslamabad hüquqi qələbəni yekun nəticə kimi qəbul etməməlidir. Hindistan arbitraj mexanizminin səlahiyyətini tanımadığını və qərarın onun fəaliyyətinə təsir göstərməyəcəyini açıqlayıb.
Arbitraj məhkəməsinin qərarı hüquqi baxımdan məcburi olsa da, onun ayrıca icra qüvvəsi yoxdur. Deməli, qarşıdakı mərhələdə məsələ hüquqla yanaşı diplomatik və siyasi müstəviyə də keçəcək. Pakistan Dünya Bankı, BMT və digər beynəlxalq platformalarda qərarın icrasına dəstək toplamalı, eyni zamanda Hindistanla texniki dialoq kanallarını açıq saxlamalıdır.
İslamabad yalnız beynəlxalq qərarlara arxalanmaqla kifayətlənməməlidir. Ölkə daxilində su anbarlarının genişləndirilməsi, köhnəlmiş suvarma sistemlərinin yenilənməsi, su itkisinin azaldılması və iqlim dəyişikliklərinə uyğun milli strategiyanın hazırlanması da həyati əhəmiyyət daşıyır. Hüquqi müdafiə ölkənin öz su təsərrüfatındakı çatışmazlıqları əvəz edə bilməz.
Region üçün təhlükəli presedent
Bu mübahisə yalnız Hindistan və Pakistanı maraqlandırmır. İqlim dəyişiklikləri, buzlaqların əriməsi, quraqlıq və əhali artımı fonunda transsərhəd çaylar getdikcə daha böyük geosiyasi əhəmiyyət qazanır. Əgər yuxarı axında yerləşən dövlətlər suyu aşağı axındakı ölkələrə qarşı siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə etsələr, gələcək müharibələrin səbəbi torpaqdan çox su ola bilər.
Bu baxımdan Haaqa qərarı mühüm prinsip müəyyənləşdirir: coğrafi üstünlük hüquqi üstünlük demək deyil. Çayın yuxarı hissəsində yerləşmək dövlətə onun axını üzərində məhdudiyyətsiz hakimiyyət vermir. Transsərhəd su ehtiyatlarının idarə olunması birtərəfli qərarlar deyil, müqavilələr, qarşılıqlı məlumat mübadiləsi və beynəlxalq hüquq əsasında aparılmalıdır.
Azərbaycanın da transsərhəd su ehtiyatlarından asılı ölkə olması bu presedenti bizim üçün aktual edir. Kür və Araz hövzəsində suyun keyfiyyəti və həcmi yalnız ekoloji deyil, milli təhlükəsizlik məsələsidir. Buna görə Azərbaycan su müqavilələrinin toxunulmazlığını və aşağı axında yerləşən dövlətlərin hüquqlarını müdafiə edən beynəlxalq yanaşmaların güclənməsində maraqlıdır.
Arbitraj Məhkəməsinin qərarı Pakistanın mövqeyinin beynəlxalq hüquqa əsaslandığını təsdiqlədi. Ancaq bu hüquqi qələbənin davamlı sülhə çevrilməsi üçün Hindistan da anlamalıdır ki, su üzərində təzyiq qısa müddətdə siyasi üstünlük təsiri yaratsa da, uzun müddətdə idarəolunmaz regional qarşıdurmaya səbəb ola bilər. Hind və Pakistan arasında suyun silaha deyil, əməkdaşlıq körpüsünə çevrilməsi hər iki ölkənin, bütövlükdə isə Cənubi Asiyanın mənafeyinə uyğundur.
Athar Mahmood
ADU-nun Pakistan Mədəniyyət Mərkəzinin müdiri