Su təhlükəsi altında Orta Asiya paytaxtları yox ola bilər

Orta Asiya sürətlə elə bir su çatışmazlığı xəttinə yaxınlaşır ki, bu ölkələrin paytaxtları Tehranın hazırda üzləşdiyi böhrana bənzər bir böhranla üzləşə bilər. Bu xəbərdarlıq tədqiqatçılar Sobir Qurbanov və Eldənizə Hüseynovanın 2 dekabrda dərc olunmuş analitik məqaləsində yer alır.

Onlar vəziyyəti ölkənin ən böyük şəhərinin su anbarlarının demək olar ki, "ölü tutumuna" çatdığı və hakimiyyət orqanlarının əhalinin qismən təxliyəsi üçün planlar hazırlamağa məcbur olduğu "Tehran böhranı" ilə müqayisə edirlər.

Müəlliflərin fikrincə, Daşkənd, Bişkek, Almatı, Astana və Düşənbə hələ fəlakət səviyyəsinə çatmayıb, lakin təhlükəli istiqamətdə davamlı olaraq irəliləyir. Əsas səbəblər dağ buzlaqlarının sürətlə əriməsi, infrastrukturun xroniki şəkildə pisləşməsi və əsasən kənd təsərrüfatı sektorunda israfçı su istehlakıdır. Regionun suyunun 90 faizinə qədəri suvarma üçün istifadə olunur, onun böyük hissəsi tarlalara çatmadan açıq kanallarda itir. Bəzi ərazilərdə resursun 40 faizinə qədəri yol boyu sözün əsl mənasında buxarlanır.

Qeyd olunur ki, "su təhlükəsizliyi" illüziyası çoxdan reallığa uyğun gəlmir: yeraltı suların səviyyəsi aşağı düşür, torpaqlar duzlaşır və ekosistemlər deqradasiyaya uğrayır. Bu proseslər artıq Aral dənizi hövzəsində nəzərə çarpır və gələcək şəhər problemlərinin xəbərçisidir.

Analitiklər regionun paytaxtlarına xüsusi diqqət yetiriblər. Daşkənd və Bişkekin su təchizatı şəbəkələri əsasən Sovet dövrünə gedib çıxır və tez-tez təcili təmirə məruz qalır. Özbəkistanda su istehlakı dünyada ən yüksək göstəricilərdən biridir: gündə adambaşına 400 litrə qədər, Avropa şəhərlərindən təxminən iki dəfə çoxdur. Bu, böyük şəhərləri olduqca həssas edir - hətta kiçik fasilələr belə geniş yayılmış kəsintilərə səbəb ola bilər.

Sobir Qurbanov və Eldənizə Hüseynova böhranın idarəetmədəki uğursuzluqlar səbəbindən daha da ağırlaşdığını vurğulayırlar. Tariflər şəbəkənin saxlanılması xərclərini ödəyə bilmir və su qurumları istehlakı artırmağa davam edən kənd təsərrüfatı idarələrindən daha zəifdir. Əfqanıstan əlavə gərginlik mənbəyinə çevrilir. Hazırda tikilməkdə olan və Amudərya çayının axınının üçdə birinə qədərini yönəldə bilən Qoş-Təpə kanalı artıq Özbəkistanın cənub bölgələrində su təchizatına təsir göstərir. Bu, potensial olaraq Mərkəzi Asiyada zəncirvari reaksiyaya səbəb ola və yükü Sırdərya çayına yönəldə bilər və Qazaxıstanı təhdid edə bilər.

Vəziyyət quru payızla daha da mürəkkəbləşir. Hidrometeoroloji xidmətlərin məlumatına görə, bəzi ərazilərdə yağıntı normadan 40-70 faiz aşağı olub. Tacikistan artıq kənd yerlərində gündə üç saata qədər elektrik enerjisi məhdudiyyətləri tətbiq edib. Yağış yağmadığı təqdirdə havanın keyfiyyəti pisləşir: toz və duman çirklənmə səviyyəsini təhlükəli səviyyələrə qaldırır.

Müəlliflər xəbərdarlıq edirlər ki, islahatlar indi başlamazsa, region artan miqrasiya, artan sosial iğtişaşlar və ölkələr arasında su uğrunda artan rəqabətlə üzləşəcək. "Tehran anı"ndan qaçmaq üçün Orta Asiya suvarma sistemlərini modernləşdirməli, su paylama şəbəkələrində itkiləri azaltmalı, günəş və külək enerjisini inkişaf etdirməli, şəhərsalma qaydalarını sərtləşdirməli və dayanıqlı tarif siyasəti hazırlamalıdır.

Mütəxəssislər Əfqanıstanla Amudərya çayının axınının idarə olunması ilə bağlı sistemli dialoqa ehtiyac olduğunu xüsusi olaraq vurğulayırlar. Əks halda, Sobir Qurbanov və Eldəniz Hüseynov qeyd edirlər ki, su böhranı yavaş-yavaş, lakin qaçılmaz şəkildə inkişaf edəcək və nəticədə nəzarətdən çıxacaq.

Mərkəzi Asiya hələ 2018-ci ildə Keyptaunu təhdid edən "Sıfır Günü"nə və ya Mexiko şəhərinə zərbə vuran xroniki böhrana çatmasa da, regionun trayektoriyası aydındır. Yanlış idarəetmə, iqlim stressi və institusional zəiflik regionu təhlükəli bir həddə doğru itələyir.

Sobir Qurbanovun yazdığı kimi, obyektiv qiymətləndirmə regionun hələ də həddi keçməməsidir. Lakin su infrastrukturunun modernləşdirilməsi və transsərhəd çayların birgə idarə olunmasına keçid üçün qətiyyətli tədbirlər görülməsə, Daşkənd, Bişkek, Almatı, Astana və Düşənbə kimi Orta Asiya meqapolisləri oxşar dönməz böhrana doğru sürüklənməyə başlaya bilər.

Hazırda Daşkənd və Bişkek Tehranla eyni kəskin çatışmazlıqla qarşılaşmır. Lakin hər iki paytaxt göründüyündən daha həssasdır. Su infrastrukturunun böyük bir hissəsi Sovet dövrünə gedib çıxır və planlaşdırılan dəyişdirmələr əvəzinə təcili təmir işləri ilə saxlanılır. Bişkekdə şəbəkənin bərbad hissələri müntəzəm olaraq partlayır və bu da küçələrin su altında qalmasına və su anbarlarının boşalmasına səbəb olur.

İstehlak məlumatları kritik bir zəifliyi ortaya qoyur. Daşkənddə rəsmi rəqəmlər gündəlik yaşayış yerlərində su istehlakının adambaşına 230-270 litr olduğunu göstərir, pik hədlərin isə adambaşına gündə 400 litrə çatdığı bildirilir. Şəhərin sayğacsız mənzillər üçün "norma"sı 350 litrdir.

Daşkəndin su ehtiyacı Qərb şəhərləri üçün tipik olan 100-200 litr orta göstəricini xeyli üstələyir və tələbatın idarə olunmasına təcili ehtiyac olduğunu vurğulayır.

İqlim böhranı çatışmazlıqları daha da artırmazdan əvvəl belə, yüksək istehlak və sızan infrastrukturun birləşməsi Daşkənd, Bişkek və Düşənbə kimi şəhərləri su təchizatında fasilələrə qarşı son dərəcə həssas edir.

Torpağın şoranlaşması yayıldıqca və məhsuldarlıq azaldıqca, Fərqanə Vadisi, Xatlon, Suğd və Qazaxıstanın quraq bölgələrindəki kənd ev təsərrüfatları gəlirlərinin azalması ilə üzləşəcəklər.

Əziz MUSTAFA