Süni intellekt bəzi peşələri yox edəcək….

XXI əsrdə ölkələrin rəqabət qabiliyyəti artıq yalnız təbii sərvətləri ilə deyil; məlumatı necə idarə etdikləri, süni intellekti necə inkişaf etdirdikləri, kritik rəqəmsal infrastrukturlarını nə qədər təhlükəsiz idarə etdikləri və ixtisaslı insan resursunu hansı səviyyədə yetişdirə bildikləri ilə müəyyən olunur. Azərbaycanın son illərdə ortaya qoyduğu Rəqəmsal Azərbaycan vizyonu bu baxımdan tarixi bir fürsət təqdim edir. Lakin bu vizyonun davamlı uğuru texnologiya investisiyaları qədər institusional transformasiyaya, yerli insan resursuna, məlumat suverenliyinə və uzunmüddətli strateji planlaşdırmaya bağlı olacaq.

Müsahibimiz Strateji Texnologiyalar, Süni İntellekt, Kibertəhlükəsizlik və Rəqəmsal Transformasiya Lideri-ekspert Cengiz Çalıkoğludur.

- Uzun illərdir Texnologiya Strategiyaları, Süni İntellekt, Kibertəhlükəsizlik və Rəqəmsal Transformasiya sahələrində çalışan biri olaraq Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya prosesini yaxından izləyir, bu sahədə araşdırmalar aparır, strateji təhlillər hazırlayır və müxtəlif layihə modelləri üzərində işləyirəm.

Xüsusilə son illərdə Rəqəmsal Azərbaycan, Milli Bulud (National Cloud), Milli Süni İntellekt Strategiyası, Milli Kibertəhlükəsizlik Strategiyası, Məlumat Suverenliyi, Kritik Rəqəmsal İnfrastrukturlar və Rəqəmsal Dövlət Arxitekturaları üzrə genişmiqyaslı işlər həyata keçirdim. Bu işlər çərçivəsində texniki arxitekturalar, strateji yol xəritələri, idarəetmə modelləri və transformasiya planları hazırladım. Bütün bu təhlillərdə diqqət çəkdiyim əsas məqam həmişə eyni oldu:

Rəqəmsal transformasiya yalnız texnologiya investisiyası deyil; eyni zamanda idarəetmə anlayışının, insan resursunun və institusional mədəniyyətin transformasiyasıdır.

Bu günə qədər Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyinə töhfə verə biləcək hər bir işi böyük səmimiyyətlə dəstəklədim. Bundan sonra da bilik və təcrübəmizlə Azərbaycanın rəqəmsal vizyonuna töhfə verməyi qardaş ölkə qarşısında mühüm bir məsuliyyət hesab edirəm.

Mən Azərbaycanı yalnız dost və qardaş ölkə kimi deyil; ortaq tarix, ortaq mədəniyyət və ortaq gələcək vizyonunu paylaşdığımız strateji bir ölkə kimi görürəm. Buna görə də bütün qiymətləndirmələrimin əsas məqsədi tənqid etmək deyil; həll yolu təqdim etmək, töhfə vermək və ortaq gələcəyə dəyər qatmaqdır.

- Azərbaycanın rəqəmsal iqtisadiyyata keçid prosesində əsas problem texnologiya çatışmazlığı deyil, insan resursu və idarəetmə mədəniyyətidirsə, sizcə bu maneəni aşmaq üçün hansı institusional transformasiyalar prioritet olmalıdır?

- Mənə görə bu gün Azərbaycanın qarşısındakı ən mühüm məsələ texnologiya çatışmazlığı deyil.

Texnologiya satın alına bilər. Proqram təminatı satın alına bilər. Avadanlıq satın alına bilər.

Lakin vizyon satın alına bilməz. İnstitusional mədəniyyət satın alına bilməz.

İxtisaslı insan resursu satın alına bilməz.

Rəqəmsal transformasiyanın uğurunu müəyyən edən əsas amil qurumların dəyişikliklərə nə qədər sürətlə uyğunlaşa bilməsi və bu transformasiyanı nə qədər qətiyyətlə idarə edə bilməsidir.

Bu gün dünyada rəqəmsal transformasiya layihələrinin uğurunu müəyyən edən ən vacib amil qərarvermə sürətidir.

Süni intellekt, məlumat iqtisadiyyatı və rəqəmsal texnologiyalar başgicəlləndirici sürətlə inkişaf etdiyi halda, qərar proseslərində yarana biləcək gecikmələr bəzi strateji layihələrin həyata keçirilməsini ləngidə bilər.

Halbuki rəqəmsal dövrdə ən dəyərli resurs yalnız texnologiya deyil, zamandır.

Buna görə dövlət qurumlarında:

məlumat əsaslı idarəetmə anlayışının gücləndirilməsi,qurumlararası rəqəmsal inteqrasiyanın artırılması,süni intellekt dəstəkli qərar mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi,texnologiya liderliyinin ali idarəetmə səviyyəsində təmsil olunması,məlumat idarəçiliyi mədəniyyətinin formalaşdırılması və institusional çevikliyin artırılması böyük əhəmiyyət daşıyır.

Mən rəqəmsal transformasiyanı heç vaxt yalnız informasiya texnologiyaları layihələri kimi qiymətləndirməmişəm.

Bu proses dövlət idarəçiliyindən təhsilə, özəl sektordan sahibkarlıq ekosisteminə qədər uzanan genişmiqyaslı mədəni transformasiyadır.

- Süni intellekt və avtomatlaşdırmanın sürətlə yayıldığı bir dövrdə Azərbaycan əmək bazarında hansı peşələr ən böyük transformasiyanı yaşayacaq və dövlət bu dəyişikliyə indidən necə hazırlaşmalıdır?

- Süni intellekt bəzi peşələri transformasiya edəcək. Bəzi peşələr tamamilə yox olacaq.

Lakin daha çox yeni peşə meydana çıxacaq.

Mən bunu heç vaxt təhlükə kimi görməmişəm.

Əksinə, düzgün idarə olunduğu təqdirdə bunun Azərbaycan üçün çox böyük bir fürsət olduğuna inanıram.

Bu günün tələbələri on il sonra bu gün hələ adı belə olmayan peşələrdə çalışacaqlar.

Xüsusilə: Süni İntellekt Mühəndisliyi, Məlumat Elmi, Kibertəhlükəsizlik, Bulud Texnologiyaları,

Rəqəmsal Məhsul İdarəçiliyi, Robot Texnologiyaları, Yüksək Məhsuldarlıqlı Hesablama (HPC), Böyük Məlumat Analitikası, Süni İntellekt Etikası və İdarəçiliyi sahələrində çox böyük insan resursu tələbatı yaranacaq.

Buna görə indidən universitetlərin tədris proqramlarının yenilənməsi, peşə təhsili proqramlarının gələcəyin ehtiyaclarına uyğun şəkildə yenidən hazırlanması və dövlət–universitet–özəl sektor əməkdaşlığının daha da gücləndirilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.

Mən xüsusilə bir məqama diqqət çəkmək istəyirəm.

Bir ölkənin rəqəmsal transformasiyası yalnız xaricdən alınan texnologiyalarla davamlı ola bilməz.

Davamlı uğur yalnız öz mühəndislərini, öz proqramçılarını, öz məlumat alimlərini, öz süni intellekt mütəxəssislərini və öz kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərini yetişdirə bildiyi ölçüdə mümkündür.

Mənim ən böyük arzum Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyinin Azərbaycanın öz mühəndisləri, öz texnologiya liderləri və öz gəncləri tərəfindən qurulmasıdır.

Biz əlbəttə bilik və təcrübəmizlə bu transformasiyaya töhfə verə bilərik. Lakin ən davamlı uğur yerli insan resursunun yetişdirilməsi və kritik bilik bazasının ölkə daxilində davamlı şəkildə qorunması ilə mümkün olacaq.

Çünki gələcəyin ən dəyərli strateji resursu neft deyil; yetişmiş insan resursu, bilik və texnologiya istehsal etmək qabiliyyəti olacaq.

- Rəqəmsal ödənişlər, elektron dövlət xidmətləri və məlumat iqtisadiyyatı böyüdükcə kibertəhlükəsizlik artıq yalnız texniki məsələ olmaqdan çıxaraq iqtisadi və milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilirmi? Azərbaycan bu riskləri idarə etmək üçün kifayət qədər hazırlığa malikdirmi?

- Qəti şəkildə bəli. Bu gün kibertəhlükəsizlik artıq yalnız informasiya texnologiyaları komandalarının və ya texniki mütəxəssislərin mövzusu deyil.

Kibertəhlükəsizlik iqtisadi təhlükəsizliyin, milli təhlükəsizliyin və rəqəmsal suverenliyin ayrılmaz tərkib hissəsidir.

Çünki müharibələrin təbiəti dəyişib.

Artıq müharibələr yalnız tanklarla, təyyarələrlə, gəmilərlə və ya raketlərlə aparılmır.

Kiberhücumlar, süni intellekt dəstəkli əməliyyatlar,dezinformasiya kampaniyaları,

kritik infrastrukturları hədəf alan rəqəmsal hücumlar artıq müasir müharibələrin ən mühüm elementlərinə çevrilib.

Bu gün enerji stansiyaları, bank sistemləri, telekommunikasiya infrastrukturları, hava limanları, limanlar, nəqliyyat sistemləri, səhiyyə infrastrukturları, elektron dövlət sistemləri

və dövlət xidmətlərinin demək olar ki, hamısı rəqəmsal infrastrukturlar üzərində fəaliyyət göstərir.

Buna görə rəqəmsallaşma artdıqca məlumatın dəyəri də qat-qat artır.

Mən illərdir xüsusi olaraq belə bir ifadə işlədirəm:

Artıq bir ölkənin məlumatı, həmin ölkənin vətən torpağı qədər strateji və dəyərlidir.

Buna görə məlumat mərkəzləri, süni intellekt platformaları, bulud infrastrukturları və kritik informasiya sistemləri yalnız texniki layihələr kimi qiymətləndirilməməlidir.

Bunlar artıq milli strateji aktivlərdir.

Bu səbəbdən Azərbaycanın indiyə qədər atdığı rəqəmsal transformasiya addımlarını mühüm hesab edirəm.

Lakin rəqəmsal iqtisadiyyat böyüdükcə təhdidlər də eyni sürətlə artacaq.

Buna görə xüsusilə: kritik rəqəmsal infrastrukturların qorunması,Milli Kibertəhlükəsizlik Strategiyasının davamlı yenilənməsi,Kiber Dayanıqlılıq (Cyber Resilience) imkanlarının artırılması,yeni nəsil Təhlükəsizlik Əməliyyat Mərkəzlərinin (SOC) genişləndirilməsi,süni intellekt dəstəkli kiber müdafiə sistemlərinin qurulması

və Milli Kiber Təlimlərin artırılması qarşıdakı illərin ən mühüm strateji istiqamətlərindən biri olacaq.

Mən xüsusilə kritik rəqəmsal infrastrukturların idarə edilməsində yerli insan resursunun yetişdirilməsini çox vacib hesab edirəm.

Türkiyədən bir texnologiya lideri olaraq Azərbaycana verə biləcəyimiz ən böyük töhfənin yalnız layihələr hazırlamaq deyil; eyni zamanda Azərbaycanın öz mühəndislərini, öz texnologiya liderlərini və öz kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərini yetişdirməsinə dəstək vermək olduğuna inanıram.

Çünki həqiqi rəqəmsal suverenlik yalnız texnologiya satın almaqla deyil, həmin texnologiyanı layihələndirə bilmək, idarə edə bilmək və davamlı şəkildə inkişaf etdirə bilməklə mümkündür.

İradə Cəlil, Bizimyol.info