Süni intellekt hər şeyi həll edirsə, uşaqlar özləri düşünməyi necə öyrənəcəklər?

Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az

Süni intellekt uşaqların öyrənməsini asanlaşdırır, suallarına cavab verir və mürəkkəb problemlərin həllinə kömək edir. Lakin bütün cavabların hazır olduğu bir dünyada böyümək uşaqların müstəqil düşünmə və öz qərarlarına güvənmə bacarıqlarına necə təsir edə bilər?

Texnologiyanın inkişafı uşaqların məlumat əldə etmək və problemləri həll etmək üsullarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Əvvəllər bir sualın cavabını tapmaq, çətin tapşırığı anlamaq və ya şəxsi problemlə bağlı düzgün qərar vermək üçün vaxt sərf etmək lazım gəlirdi. İndi isə süni intellekt vasitəsilə bir neçə saniyə ərzində izah, məsləhət və hətta hazır həll əldə etmək mümkündür.

İlk baxışdan bu, böyük üstünlükdür. Lakin burada diqqət yetirilməli başqa bir məqam da var: əgər uşaqlar qarşılaşdıqları hər çətinlikdə süni intellektə müraciət edirlərsə, özləri düşünmək, səhvlərdən nəticə çıxarmaq və problemləri müstəqil həll etmək bacarıqlarını necə inkişaf etdirəcəklər?

Hazır cavablar inkişaf prosesini əvəz edə bilərmi?

Təsəvvür edək ki, yeniyetmə dostu ilə mübahisə edib. O, hadisəni təhlil etmək, qarşı tərəfin mövqeyini anlamaq və nə deyəcəyini düşünmək əvəzinə, süni intellektdən məsləhət istəyir. Alqoritm ona vəziyyətə uyğun görünən cavab və ya göndərə biləcəyi mesaj hazırlayır.

Bənzər vəziyyətlər təhsildə də müşahidə oluna bilər. Şagird çətin mövzu ilə qarşılaşdıqda, məsələni anlamağa çalışmaq əvəzinə hazır cavab əldə edə bilər. Süni intellekt esse yazmaqdan tutmuş mürəkkəb riyazi məsələləri izah etməyə qədər müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirmək imkanına malikdir.

Problem texnologiyadan istifadə etməkdə deyil. Əsas məsələ uşağın nəticəyə necə çatmasıdır. Hazır cavabı əldə etmək tapşırığın tamamlanmasına kömək etsə də, bu, həmin mövzunun həqiqətən başa düşüldüyü demək deyil.

Öyrənmə prosesi yalnız düzgün cavabı tapmaqdan ibarət deyil. Sual vermək, müxtəlif ehtimalları nəzərdən keçirmək, arqument qurmaq və öz fikrini ifadə etmək də bu prosesin mühüm hissəsidir.

Səhvlər və çətinliklər niyə vacibdir?

İnsan bir çox bacarığı təcrübə vasitəsilə inkişaf etdirir. Uğursuzluqla qarşılaşmaq, səhv qərar vermək və problemi həll etmək üçün yenidən cəhd göstərmək şəxsi inkişafın təbii hissəsidir. Məsələn, şagird ilk dəfə çətin bir tapşırıqla qarşılaşdıqda onun həllini dərhal tapa bilməyə bilər. Bir neçə dəfə cəhd etdikdən sonra məsələni anlamağa başlayır. Bu müddətdə o, yalnız mövzunu öyrənmir, eyni zamanda səbirli olmağı, çətinlik qarşısında təslim olmamağı və öz bacarıqlarına güvənməyi də öyrənir.

Eyni vəziyyət sosial münasibətlərdə də keçərlidir. Dostla mübahisəni həll etmək, səhvini qəbul etmək, üzr istəmək və başqasının hisslərini anlamaq hər zaman asan olmur. Lakin məhz belə təcrübələr emosional yetkinliyin formalaşmasına kömək edir. Əgər hər çətin vəziyyətdə hazır cavab təqdim olunarsa, uşaqlar öz təcrübələrindən öyrənmək üçün daha az imkan əldə edə bilərlər. Süni intellekt düzgün istiqamət göstərə bilər, amma insanın şəxsi təcrübəsini tam əvəz edə bilməz.

Süni intellektdən istifadə edən uşaqların sayı artır

Süni intellektin uşaqların həyatına təsiri artıq yalnız gələcəyə aid ehtimal deyil. “Fast Company”nin istinad etdiyi “Pew Research Center” araşdırmasına əsasən, 2025-ci ilin sonlarında keçirilmiş sorğuda ABŞ-da 13–17 yaşlı yeniyetmələrin 54%-i məktəb tapşırıqları üçün süni intellekt çatbotlarından istifadə etdiyini, 12%-i isə hissləri və şəxsi problemləri barədə danışmaq, məsləhət almaq üçün bu vasitələrə müraciət etdiyini bildirib. Bu göstəricilər süni intellektin yeniyetmələrin həm təhsil, həm də şəxsi həyatında yer tutduğunu göstərir. Bununla belə, bu rəqəmlər özlüyündə texnologiyanın uşaqların düşünmə bacarıqlarına mənfi təsir etdiyini sübut etmir. Əsas məsələ onun hansı məqsədlə və necə istifadə olunmasıdır.

Süni intellektdən düzgün istifadə şagirdin biliklərini artırmağa, mürəkkəb mövzuları daha asan başa düşməyə və əlavə öyrənmə imkanları əldə etməyə kömək edə bilər. Digər tərəfdən, ondan bütün tapşırıqları və qərarları əvəz edən vasitə kimi istifadə etmək müstəqil düşünmə üçün lazım olan məşq imkanlarını azalda bilər.

Süni intellekt təhlükə deyil, düzgün istifadə edilməli vasitədir

Süni intellektin uşaqların inkişafına yalnız mənfi təsir göstərdiyini düşünmək də doğru olmaz. Bu texnologiya düzgün istifadə edildikdə təhsildə və gündəlik həyatda faydalı köməkçiyə çevrilə bilər. Məsələn, riyaziyyatı anlamaqda çətinlik çəkən şagird süni intellektdən məsələnin addım-addım izahını istəyə bilər. Öz fikirlərini ifadə etməkdə çətinlik çəkən yeniyetmə vacib söhbətdən əvvəl mümkün ifadələri məşq edə bilər. Əlavə müəllim dəstəyi almaq imkanı olmayan ailələr üçün isə süni intellekt müəyyən mövzularda əlavə öyrənmə vasitəsi ola bilər.

Burada əsas fərq ondan ibarətdir ki, texnologiya insanın düşünməsinə kömək etməli, onun əvəzinə düşünməməlidir.

Məsələn, şagird hazır esse istəməkdənsə, öz yazdığı mətni təhlil etməyi və zəif arqumentlərini müəyyənləşdirməyi xahiş edə bilər. Yaxud şəxsi münaqişə zamanı süni intellektdən qarşı tərəfin mümkün baxış bucaqlarını izah etməsini istəyərək vəziyyətə daha geniş perspektivdən yanaşa bilər.

Uşaqların texnologiyadan istifadəsinə istiqamət verməkdə valideynlərin rolu böyükdür. Məqsəd süni intellekti tamamilə qadağan etmək deyil, uşaqlara ondan nə zaman və necə istifadə etməyin məqsədəuyğun olduğunu öyrətməkdir.

Valideynlər uşaqları qarşılaşdıqları problemləri əvvəlcə özləri təhlil etməyə təşviq edə bilərlər. Məsələn, uşaq dostu ilə yaşadığı münaqişə barədə dərhal süni intellektdən məsləhət almaq əvəzinə, əvvəlcə öz hisslərini və vəziyyətlə bağlı düşüncələrini ifadə edə bilər.

Məktəb tapşırıqlarında da oxşar yanaşma tətbiq oluna bilər. Şagird hazır cavab istəməzdən əvvəl məsələni özü həll etməyə çalışa, daha sonra süni intellektdən öz yanaşmasını yoxlamaq və səhvlərini anlamaq üçün istifadə edə bilər. Bundan əlavə, valideynlər uşaqlara süni intellektin təqdim etdiyi məlumatları yoxlamağın, fərqli fikirləri müqayisə etməyin və bütün cavabları avtomatik olaraq doğru qəbul etməməyin əhəmiyyətini izah etməlidirlər.

Uşaqların səhv etməsinə və problemləri özləri həll etməsinə imkan vermək də vacibdir. Hər çətinliyi onların əvəzinə aradan qaldırmaq əvəzinə, müstəqil qərar vermələri üçün uyğun şərait yaratmaq uzunmüddətli inkişaf baxımından daha faydalı ola bilər.

Məlumat əldə etmək bacarığı ilə düzgün qərar vermək eyni deyil

Süni intellekt dövründə məlumat əldə etmək əvvəlkindən daha asandır. Lakin çox məlumatın mövcudluğu insanın hər zaman düzgün qərar verəcəyi demək deyil.

Həyatda elə vəziyyətlər olur ki, hazır cavab mövcud deyil. Kiməsə etibar edib-etməmək, münasibəti davam etdirmək, çətin vəziyyətdə öz mövqeyini müdafiə etmək və ya məsuliyyətli qərar vermək üçün yalnız məlumat kifayət etmir. Bu zaman insanın təcrübəsi, dəyərləri, empatiyası və mühakimə qabiliyyəti mühüm rol oynayır. Buna görə də uşaqların yalnız texnologiyadan istifadə etməyi deyil, öz düşüncələrinə güvənməyi, suallar verməyi və qərarlarının nəticələrini qiymətləndirməyi də öyrənməsi vacibdir.