Süni intellekt və təhsilin rəqəmsal transformasiyası

Bakı, 21 avqust, AZƏRTAC

Elmi biliklərin daha müasir üsullarla əldə edilməsi, idarəedici hazırlığın və maariflənmənin sürətləndirilməsi, elmi platformalara daha çevik çıxışın təmin olunması son dövrlərdə inqilabi dəyişikliklər yaradan süni intellekt texnologiyaları vasitəsilə mümkün olur. Süni intellekt insanın qərarvermə, mühakimə, təhlil və tədqiqat kimi qabiliyyətlərini dəstəkləyən sistemdir. Bu baxımdan onun əsas hərəkətverici mexanizmini idrak prosesləri təşkil edir.

Bu fikirlər AMEA Rəyasət Heyəti Aparatında Humanitar Elmlər Bölməsinin vitse-prezidentlərin xidmətinin baş mütəxəssisi, sosial psixoloq Zeynəb Həsənovanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi məqaləsində yer alıb. Məqalədə qeyd olunur ki, insanın yerinə yetirdiyi bir sıra fəaliyyətləri süni intellekt texnologiyaları daha sürətli həyata keçirə bilir. Bu texnologiyalardan əlavə bilik və bacarıqlar əldə etmək, yeni texnoloji imkanlardan yararlanmaq, mövcud materialları sistemləşdirmək və ümumiləşdirmək, dərs planlarını hazırlamaq və təkmilləşdirmək, həmçinin müxtəlif təsvirlər yaratmaq üçün istifadə etmək mümkündür.

Məktəblərdə süni intellektdən səmərəli istifadə diqqətli planlaşdırma, müəllim hazırlığı, güclü texnoloji infrastruktur və davamlı qiymətləndirmə tələb edir. Ölçülə bilən hədəflərin müəyyənləşdirilməsi və onların təhsil müəssisəsinin missiyası ilə uyğunlaşdırılması süni intellekt təşəbbüslərinin məqsədyönlü həyata keçirilməsinə şərait yaradır. Qiymətləndirmə, sənədləşmə və inzibati işlərdə süni intellektin tətbiqi müəllimlərin şagirdlərə daha çox vaxt ayırmasına, şagird nailiyyətlərinin təhlilinə və fəaliyyətlərinin monitorinqinə imkan verə bilər.

Süni intellekt, həmçinin şagirdlərin öyrənmə və qavrama bacarıqlarına, eləcə də müəllimlərin tədris metodlarına təsir göstərir. Avtomatik qiymətləndirmə sistemləri və virtual köməkçilər təlim prosesinin səmərəliliyini artıra bilər. Bu baxımdan müəllimlər süni intellekt alətlərindən düzgün istifadə mexanizmlərini öyrənməli, ənənəvi tədris metodlarını texnoloji yeniliklərlə zənginləşdirməlidirlər. Süni intellektin təhsildə tətbiqi təlim mühitinin fərdiləşdirilməsinə, tədris materiallarının və öyrənmə tempinin şagirdlərin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmasına şərait yaradır.

Bu yeniliklər fiziki məhdudiyyətləri olan şagirdlər üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eşitmə məhdudiyyətli şagirdlər üçün nitqin mətnə çevrilməsi, görmə məhdudiyyətli şəxslər üçün mətnin səsləndirilməsi və tərcüməsi kimi texnologiyalar təhsilin daha əlçatan və inklüziv olmasına kömək edə bilər.

Bununla yanaşı, süni intellektdən istifadə zamanı etik prinsiplərə riayət olunması vacibdir. Sistemlərin qərəzsiz işləməsi və bütün şagirdlər üçün bərabər imkanlar yaratması təmin edilməlidir. Süni intellekt rəqəmsal interaktiv təlimin inkişafına, şagird motivasiyasının və dərsə marağın artırılmasına, inklüziv təhsilin genişləndirilməsinə, nailiyyətlərin davamlı monitorinqinə, təhsilin keyfiyyətinin və akademik standartların yüksəldilməsinə mühüm töhfə verə bilər. Eyni zamanda, yeni ideyaların formalaşdırılması, interaktiv dərslərin təşkili, tədris materiallarının hazırlanması və fərdiləşdirilmiş testlərin tərtibində texniki dəstək göstərə bilər.

Təbii ki, süni intellektin üstünlükləri ilə yanaşı, müəyyən riskləri də mövcuddur. Alətlərdən həddindən artıq və nəzarətsiz istifadə şagirdlərin məntiqi və tənqidi düşünmə, yaradıcılıq bacarıqlarının zəifləməsinə, avtomatik cavab əldə etmək vərdişinin formalaşmasına və zehni-emosional asılılığa səbəb ola bilər. Buna görə də süni intellektin tətbiqi tədris prosesini köklü şəkildə dəyişdirməkdən çox, mövcud tədris resurslarını və öyrənmə imkanlarını inkişaf etdirməyə xidmət etməlidir.

Məqalədə süni intellektin təhsildə tətbiqi ilə bağlı bir sıra təklif və tövsiyələr də irəli sürülür. Rəqəmsal məktəb siyasətinə və etik qaydalara əməl olunması, milli rəqəmsal inkişaf və süni intellekt savadlılığının artırılması, süni intellektin köməkçi və dəstəkləyici vasitə kimi istifadəsi, yekun qərarın isə müəllim tərəfindən verilməsi əsas prinsiplər kimi göstərilir.

Qeyd olunur ki, təhsil sistemində qiymətləndirmə meyarları şagirdlərin müstəqil düşüncə, yaradıcılıq, tənqidi və analitik bacarıqlarının inkişafına, eləcə də milli şüurun rəqəmsallaşmasına yönəldilməlidir. Rəqəmsal düşüncə daha sürətli və dəqiq qərarvermə imkanlarını genişləndirir. Bu baxımdan müasir texnologiyaların elektron hökumətə təsirini araşdırmaq, süni intellektin dövlət və cəmiyyətin inkişafına töhfələrini müəyyənləşdirmək, insan zəkasının imkanlarını süni intellektin rəqəmsal potensialı ilə vəhdətə gətirmək dövlətin prioritet istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Milli aspektdən yanaşdıqda, süni intellekt qanunauyğun və etik prinsiplərə əsaslanmalı, texniki və sosial baxımdan dayanıqlı inkişafı təmin etməlidir. Məhz bu baxımdan süni intellektin məsuliyyətli tətbiqi və peşəkar tədqiqi milli kimlik ənənələrinin qorunması və inkişafı, dəyərlər sisteminin rəqəmsallaşdırılması, idarəetmədə şəffaflığın və etimadın təmin edilməsi baxımından xüsusi aktuallıq daşıyır.