​SUVERENLUYİN SINAĞI... Ukraynanın taleyini kim həll etməlidir?

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin Beynəlxalq Universitetinin politologiya professoru

Güclülər öz prinsiplərini unudanda, xalqa sübut etməli olur ki, onun taleyi satılmır. Elə tarixi anlar olur ki, siyasi bəyanatlar adi diplomatik ritorikadan daha üstün bir şeyə çevrilir. Onlar dövlətlər, onların liderləri və bütövlükdə xalqlar üçün möhkəmlik sınağına çevrilir. Ukrayna məhz belə bir anda – Donald Trampın Vladimir Zelenskiyə qarşı növbəti sərt hücumlarından və Ukraynanın yeni rəhbərə ehtiyacı olması barədə bəyanatlarından sonra məhz belə bir vəziyyətlə üzləşib.

İlk baxışdan bu, Vaşinqtonla Kiyev arasında mürəkkəb münasibətlərin növbəti epizodu kimi görünə bilər, lakin əslində məsələ qat-qat dərindir. Söhbət təkcə iki prezidentin şəxsi münasibətlərindən, təkcə hərbi yardımdan və ya mümkün müharibənin dayandırılması şərtlərindən getmir. Söhbət Ukraynanın öz siyasi gələcəyini müstəqil şəkildə müəyyən etmək hüququndan gedir.

Ukraynaya kim rəhbərlik etməlidir? Seçkilər nə vaxt və hansı şərtlərdə keçirilməlidir? Müharibənin dayandırılması naminə hansı güzəştlər məqbuldur, hansılar isə sülhü növbəti münaqişənin təxirə salınmasına çevirir?

Bütün bu suallara hər hansı xarici lider – nə qədər nüfuzlu olsa belə – yox, ilk növbədə Ukrayna xalqı öz Konstitusiyasına və qanunlarına uyğun olaraq cavab vermək hüququna malikdir.

ABŞ Ukraynanın ən vacib tərəfdaşıdır və Amerikanın yardımı Rusiya təcavüzünə müqavimətdə mühüm rol oynayıb. Lakin tərəfdaşlıq başqa dövlətin taleyi ilə sərəncam vermək hüququ demək deyil və hərbi, maliyyə və ya siyasi asılılıq müəyyən məqamda milli seçimin asılılığına çevrilməməlidir.

Məhz burada müttəfiq dəstəyi ilə xarici təzyiq sərhədi keçir.

Ukraynalılar Vladimir Zelenski barədə mübahisə edə, onun daxili siyasətini, hökumətin qərarlarını, kadr təyinatlarını və hərbi dövrün səhvlərini tənqid edə bilərlər. Demokratik cəmiyyətdə belə tənqid təbii və zəruridir. Ölkə müharibə apardığı üçün prezident qüsursuz olmur. Lakin bundan heç də belə çıxır ki, Ukraynaya kimin rəhbərlik etməli olduğuna dair qərar vermək hüququ ABŞ prezidentinə keçir.

Öz prezidentini tənqid etmək ukraynalıların hüququdur, onlara başqasını təyin etmək isə Vaşinqtonun hüququ deyil.

Bu sadə həqiqəti bu gün xüsusilə ukraynalıların özünün xatırlaması vacibdir, çünki xarici təzyiq cəmiyyətin daxili fikir ayrılıqlarına istinad etdikdə qat-qat effektiv olur.

Ukrayna rəhbərin dəyişdirilməsinin ən iri səhmdarın qərarı ilə həyata keçirilə biləcəyi Amerika şirkəti deyil. Bu, öz ərazisini, dövlətçiliyini və müstəqil seçim hüququnu qorumaq üçün ağır müharibə aparan müstəqil dövlətdir. Onun suverenliyini daşınmaz əmlak bazarı qanunları ilə qiymətləndirmək olmaz, hətta iri sövdələşmələrə öyrəşmiş prezident Tramp kimi siyasətçi beynəlxalq münasibətlərə hər şeydən əvvəl bazar prizmasından baxsa belə.

Ölkə ərazisi daşınmaz əmlakla sövdələşmə obyekti deyil, dövlət biznes-layihə deyil, xalq isə kimsəyə kənardan daha rahat olduğu üçün qarşısına hazırcavab şərtlər qoyub saziş imzalatmağın mümkün olduğu tərəf deyil.

Lakin bu tarixdə güclü liderlərdən söhbət gedəndə unudulmaması lazım olan başqa bir tərəf də var.

İki il əvvəl, Donald Trampın Ağ Evə qayıtmasından əvvəl də mən sual verirdim: O, Əflatuna aid edilən məşhur aforizmdə bəhs edilən həmin güclü insan olacaqmı? Çətin zamanlardan keçməyə, hadisələrin gedişini dəyişməyə və daha dayanıqlı sülh üçün şərait yaratmağa qadir olan insan?

Bu gün həmin sual başqa cür cavab tələb edir. Dövlətin gücü və siyasətçinin liderlik keyfiyyətləri bəyanatların gurultusu ilə, öz haqlılığına əminliklə və başqalarını geri çəkilməyə məcbur etmək bacarığı ilə yoxlanılmır. Onlar məsuliyyəti üzərinə götürməyə, təzyiqlərə dözməyə və öz qərarlarının nəticələrini anlamağa hazılıqla yoxlanılır.

Xarici siyasət ziddiyyətli siqnallar zəncirinə çevriləndə, strateji prinsiplər anlıq hesablamalara yer verəndə qanunauyğun sual yaranır: sövdələşmə incəsənəti harada bitir və milyonlarla insanın taleyi üçün məsuliyyət haradan başlayır?

Bu sual xüsusilə Ukraynaya münasibətdə kəskin səslənir.

Əgər güclü liderlərdən danışmaq lazımdırsa, Ukrayna üçün belə sınaq 2022-ci ilin fevralı oldu. Müstəqillik illərində ölkə siyasi böhranlar, daxili qarşıdurmalar, iqtisadi sarsıntılar və dövlətçiliyinin ağır sınaqlarını yaşayıb. Lakin məhz miqyaslı Rusiya işğalı anında qarşısında müstəqil dövlətin varlığının ən ciddi təhlükəsi yaranmışdı.

Və o zaman prezident Vladimir Zelenski tarixdən silinməsi mümkün olmayan seçim etdi.

O zamankı məlumatlara görə, Amerika tərəfi prezident Co Baydenin başçılığı ilə ona təyyarə və Kiyevdən təxliyyə olmaq imkanı təklif edəndə, prezident Zelenski ölkəni tərk etmədi, paytaxtda qaldı, təhlükəni öz xalqı ilə bölüşməyə hazır olduğunu nümayiş etdirdi və Rusiyanın təcavüzünə qarşı müqavimətə rəhbərlik etdi.

Bu addımın prezidentin şəxsi təhlükəsizliyindən qat-qat üstün əhəmiyyəti var idi. Müharibənin ilk günlərində, ölkənin taleyinin qeyri-müəyyən olduğu vaxtda dövlət başçısının olması mühüm siyasi və psixoloji siqnal oldu: rəhbərlik qaçmır, dövlət kapitulyasiya etmir, müqavimət davam edir.

Müharibəni bir nəfər qazanmayıb və Ukrayna müqavimətini bir nəfər təmin etməyib. Bunun arxasında ukraynalı hərbçilərin mərdliyi, könüllülərin fədakarlığı, dövlət institutlarının işi, müttəfiqlərin köməyi və milyonlarla vətəndaşın dözümlülüyü dayanır. Lakin kritik məqamda lider ya cəmiyyətin iradəsini gücləndirə, ya da zəiflədə bilər və 2022-ci ilin fevralında prezident Zelenski qalmağı və mübarizəyə rəhbərlik etməyi seçdi.

Bu, onun fəaliyyəti ətrafındakı sonrakı mübahisələrə görə dəyərsizləşdirilməli olmayan siyasi əhəmiyyətli tarixi faktdır.

Prezident Zelenskinin müharibədən əvvəlki və müharibə başlanandan sonrakı qərarlarını müxtəlif cür qiymətləndirmək, ona iradlar tutmaq və çətin suallara cavab tələb etmək olar, lakin həlledici məqamda onun şəxsi mərdlik göstərmədiyini və ölkə üzrə məsuliyyəti üzərinə götürmədiyini qələmə vermək olmaz.

Güclü lider heç vaxt səhv etməyən deyil, kritik məqamda məsuliyyətdən qaçmayandır.

Ona görə də Ukrayna prezidentini əvəz etmək zərurəti barədə indiki söhbətlər 2022-ci ilin fevral hadisələrinin kontekstindən kənarda nəzərdən keçirilə bilməz. Siyasi yaddaş seçici olmamalıdır: kiminsə onun qərarlarını bəyənmədiyi və ya onun varlığı başqalarının siyasi planlarına mane olduğu üçün insanın əməlləri unudulmamalıdır.

Lakin daha vacib olan başqa şeydir: Ukraynanın bir siyasətçiyə kor-koranə inama ehtiyacı yoxdur. Ona öz dövlətinə inam və milli taleyin növbəti xarici rəhbərin əhval-ruhiyyəsindən asılı ola bilməyəcəyini dərk etmək lazımdır.

Məhz burada ukraynalıların birliyi məsələsi ortaya çıxır.

Son illərdə Ukrayna cəmiyyəti az daxili münaqişə yaşamayıb. Zelenskinin tərəfdarları və əleyhdarları arasında ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Prezidenti dəstəkləyən insanlar var və onun siyasətini səhv hesab edənlər var. Bu fərqlər realdır və onların olmadığını düşünməyə ehtiyac yoxdur.

Lakin siyasi mübahisələrin milli maraq məsələsinin başlandığı sərhədi var. Prezident Zelenskinin əleyhdarı və eyni zamanda Rusiya təcavüzünün əleyhdarı olmaq olar. Ukrayna hakimiyyətini tənqid etmək və eyni zamanda bu hakimiyyətə kimin rəhbərlik etməli olduğunu kənardan həll etmək cəhdlərinə qarşı çıxmaq olar. Siyasi dəyişikliklər tələb etmək və bununla yanaşı ukraynalıların onların nə vaxt, necə və hansı şərtlərdə baş verəcəyini özləri müəyyən etmək hüququnu qorumaq olar.

Belə birlik demokratiyadan imtina demək deyil. Əksinə, o, demokratik seçimin özünün qorunması deməkdir.

Polşa-Ukrayna münasibətlərindəki son böhran çətin anlarda daxili siyasi mübahisələri və ümummilli maraqları fərqləndirməyin nə qədər vacib olduğunu artıq göstərmişdi. Hətta ukraynalılar öz prezidentinə baxışlarında ayrıldıqda belə, xarici şərait onlara ölkənin vahid şüar kimi çıxış etməli olduğu məsələlərin olduğunu xatırlatmağa qadirdir.

Bu gün belə məsələ Ukraynanın öz gələcəyini müstəqil müəyyən etmək hüququdur.

Əgər ukraynalılar xarici oyunçulara siyasi qərarların sırınması üçün öz fikir ayrılıqlarından istifadə etməyə imkan verərlərsə, bu, hakimiyyətdə kimin olmasından asılı olmayaraq təhlükəli presedentə çevriləcək. Çünki bu gün xarici təzyiq prezident Zelenskiyə qarşı yönələ bilər, sabah isə mövqeyi növbəti xarici tərəfdaşın xoşuna gəlməyən istənilən digər Ukrayna rəhbərinə qarşı.

Suverenlik prezidentin soyadından asılı ola bilməz. O, ya xalqa məxsusdur, ya da tədricən formallığa çevrilir.

Prezident Donald Trampın Rusiya ilə münasibətlərdə davranışı da xüsusi diqqətə layiqdir. Onun bəyanatları, öz tənzimləmə modelini irəli sürmək cəhdləri və Rusiya enerji təchizatına qoyulan məhdudiyyətlərin yumşaldılması ehtimalı ilə bağlı siqnalları qanunauyğun suallar doğurur.

Xüsusilə də Trampın dəstəklədiyi Rusiyaya qarşı sanksiya kursu, mərhum senator Lindsi Qrahamın təşəbbüsləri fonunda Rusiya dizel yanacağının alınması ilə bağlı mümkün razılaşmaların məntiqsizliyi diqqəti cəlb edir: Vaşinqton eyni vaxtda Rusiyaya təzyiqin gücləndirilməsindən danışanda və ona əlavə gəlir gətirə biləcək addımlara yol verəndə, bu, yalnız Amerikanın siyasətinin xaotik və ardıcıl olmadığını gücləndirir.

Burada faktları ehtimallarla əvəz etməmək vacibdir: təchizatla bağlı konkret qərarlar, sanksiyalardan istisnalar və danışıqların məzmunu yalnız siyasətçilərin bəyanatlarına görə deyil, sənədlərə və real hərəkətlərə əsasən qiymətləndirilməlidir. Lakin problemin özü göz qabağındadır. Əgər Ukraynaya təzyiq müharibəyə başlayan dövlətə göstərilən təzyiqdən güclü olarsa, təklif olunan nizamlanmanın ədalətliliyi və davamlılığı barədə sual yaranır.

Sülh təcavüzkarın güc tətbiqinin nəticələrini möhkəmləndirmək imkanı əldə etməsinə əsaslana bilməz. Belə saziş hərbi əməliyyatları müəyyən müddətə dayandıra bilər, lakin özlüyündə növbəti böhranın səbəblərini aradan qaldırmır.

Prezident Trampın qərarlarına, şübhəsiz ki, ABŞ-dəki daxili siyasi hesablamalar da təsir edir. Konqresə aralıq seçkilərin yaxınlaşması iqtisadi göstəricilərin, ictimai rəyin və amerikalı seçicilərə verilən vədlərin əhəmiyyətini artırır. ABŞ prezidenti nəticələr nümayiş etdirməlidir və uzanan beynəlxalq münaqişənin dayandırılması onun siyasi strategiyasının bir hissəsi ola bilər.

Lakin Amerika prezidentinin maraqları və Ukrayna dövlətinin maraqları həmişə üst-üstə düşmür. Vaşinqton üçün sərfəli sövdələşmə kimi görünə bilən şey Kiyev üçün uzunmüddətli təhlükəsizlik riskləri demək ola bilər. Amerika administrasiyasının diplomatik uğur kimi təqdim edə biləcəyi məqamları ukraynalılar hələ ərazi bütövlüyü, təhlükəsizlik zəmanətləri və yeni təcavüzün qarşısını almaq qabiliyyəti nöqteyi-nəzərindən qiymətləndirməlidirlər.

Bu o demək deyil ki, Ukrayna danışıqlardan imtina etməli və ya müttəfiqlərin mövqeyinə məhəl qoymamalıdır. Əksinə, diplomatiya vacibdir, lakin danışıqlar yalnız o zaman məna kəsb edir ki, Ukrayna tərəfi başqalarının onun arxasından bağladığı sazişlərin obyekti deyil, subyekti olaraq qalır.

Ukrayna güzəştlər axtarmaq hüququna malikdir, lakin dövlətə öz taleyini müstəqil müəyyən etmək imkanından məhrum edən güzəşt sadəcə güzəşt olmaqdan çıxır və onun suverenliyinə təhlükəyə çevrilir.

Və burada yenidən güclü liderlər məsələsinə qayıdırıq.

Güc tərəfdaşı alçaltmaq, onu ultimatum qarşısında qoymaq və ya təzyiq altında qərar qəbul etməyə məcbur etmək bacarığı deyil. Güc qısamüddətli siyasi qazancın uzunmüddətli strateji səhvə çevrilə biləcəyini dərk etməkdir. Bu, diplomatik formulun arxasında milyonlarla insan üçün real nəticələri görmək bacarığıdır.

Əgər prezident Tramp həqiqətən də davamlı sülhə yaxınlaşmağı bacaran lider kimi tarixə düşmək istəyirsə, o, təkcə öz siyasi müddətlərini və sərfəli sövdələşmə təsəvvürlərini deyil, həm də nəzərə almalıdır. O, sadə həqiqəti etiraf etməlidir: Ukrayna Vaşinqtonla Moskvanın münasibətlərində xırda pul deyil, müstəqil dövlətdir, xalqı artıq müstəqil qalmaq hüququ üçün böyük qiymət ödəyib.

Və bu gün ukraynalıların da qarşısında ciddi seçim durur. Nə prezident Zelenskinin qeyd-şərtsiz dəstəyi ilə onun siyasətinin qeyd-şərtsiz inkarı arasında. Nə tənqiddən imtina ilə siyasi parçalanma arasında, ölkənin taleyini həll etmək üçün öz hüququnu qorumaqla xarici qüvvələrə könüllü ötürmək arasında.

Bəlkə də məhz indi ukraynalılar milli birliyin bütün məsələlərdə tam razılıqdan yaranmadığını bir daha xatırlamalıdırlar. O, partiya simpatiyalarından və şəxsi fikir ayrılıqlarından üstün olan dəyərlərin mövcudluğunu dərk etməkdən doğulur.

Ukraynanın inkişafının növbəti mərhələsinin necə olmalı olması barədə mübahisə etmək olar. Hakimiyyətin səhvlərini, siyasi sistemin gələcəyini və seçkilərin keçirilmə müddətini müzakirə etmək olar. Lakin bu müzakirələr xarici prezidentin tələbi ilə deyil, Ukrayna qaydalarına uyğun və Ukrayna qanunlarına əsasən keçirilməlidir.

Ukraynalılar artıq sübut ediblər ki, öz ölkələri üçün müstəqil mübarizə aparmağa qadirdirlər. Onlar bunu cəbhədə, atəşə məruz qalan şəhərlərdə, könüllülərin, həkimlərin, energetiklərin və müharibə şəraitində dövlətin həyatını dəstəkləməyə davam edən hər kəsin işində sübut etdilər. Onların öz gələcəyini müəyyən etmək hüququ kənardan icazəyə ehtiyac duymur.

Çətin zamanlar həqiqətən də güclü insanlar tələb edir. Lakin onlar təkcə güclü liderlər deyil – siyasi fikir ayrılıqlarını milli maraqlara təhlükədən ayırmağa qadir olan güclü cəmiyyətlər tələb edir.

Və əgər bu gün Ukrayna növbəti sınaqdan keçirsə, onun gücü hakimiyyətə tənqidi baxışdan imtina etməkdə deyil, bu hakimiyyətə kimin sahib olacağını özü həll etmək hüququnu qorumağa hazılıqda olmalıdır.

Əflatuna aid edilən məşhur aforizm var: "Çətin zamanlar güclü insanlar doğurur. Güclü insanlar yaxşı zamanlar yaradır. Yaxşı zamanlar zəif insanlar doğurur. Zəif insanlar çətin zamanlar yaradır."

Bəlkə də zamanımızın əsas problemi ondadır ki, bəzi siyasətçilər gücü başqaları ilə sərəncam vermək hüququ ilə, diplomatik sövdələşməni isə tarixi qələbə ilə səhv salırlar.

Lakin bu gün Ukrayna üçün əsas məsələ güclü liderlər haqqında hamıdan uca səslə kimin danışması deyil. Əsas məsələ onun öz gücünü, müstəqilliyini və taleyini müəyyən etmək hüququnu qoruyub saxlaya biləcəyidirmi?

Çünki bəzən əsl güc əlaməti başqa xalqı sənin iradəsinə tabe olmağa məcbur etmək deyil, onun öz gələcəyini özünün seçmək hüququnu tanısındır.

“AzPolitika.info”