“Tarixən türk xalqlarını birləşdirən əsas amillərdən biri ortaq dil və oxşar əlifba sistemi olub”

Nadir Kərimli: “Bu, türk xalqlarının mədəni və elmi əlaqələrinin dərinləşməsi üçün yeni imkanlar yaradacaq”

Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının Zirvə Görüşləri Azərbaycanəın ev sahibliyi etdiyi önəmli beynəlxalq platformalardan biridir. Tədbirdən sonra cəmiyyətdə müzakirə olunan məsələlərdən biri də ortaq türk əlifbası və dilinin yaranması ilə bağlıdır.

“Xalq Cəbhəsi” mövzunu mütəxəssislərlə müzakirə edib.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Dilçilik İnstitutunun direktoru Nadir Kərimli “Xalq Cəbhəsi”nə bildirib ki, Azərbaycan tarixində, eləcə də ümumilikdə türk-islam ölkələrinin tarixində əlifba məsələsi hər zaman prioritet və strateji əhəmiyyətli məsələ olub: “Əlifba təkcə yazı sistemi deyil, həm də xalqları birləşdirən mənəvi və mədəni dəyərdir”.

Onun sözlərinə görə, tarixən türk xalqlarını birləşdirən əsas amillərdən biri ortaq dil və oxşar əlifba sistemi olub: “Xatırlayıram ki, türkoloji qurultaylardan birində böyük alim Bəkir Çobanzadə demişdi: “Siz ərəb-fars mənşəli sözləri dildən təmizləməyə çalışmayın, çünki məhz bu sözlər türkdilli xalqları birləşdirir və onları bir-birini başa düşməyə yaxınlaşdırır”. Bu fikir bu gün də aktuallığını qoruyur. Əlifba məsələsi də eyni mahiyyət daşıyır – bizi birləşdirən ortaq mədəni platformadır”.

Nadir Kərimli qeyd edib ki, tarixdə ortaq əlifba xalqlar arasında mədəni inteqrasiyanın əsasını qoyub: “Cəlil Məmmədquluzadə Bakıda “Molla Nəsrəddin”i buraxanda onu Hindistanda və Kərkidə də oxuyurdular. Çünki ərəb əlifbası hamıya məlum idi. Ərəb qrafikasının bir xüsusiyyəti ondadır ki, orada saitlər işarələnmir, bu da oxuculara öz tələffüzlərinə uyğun şəkildə mətnləri anlama imkanı yaradırdı”.

AMEA Dilçilik İnstitutunun direktoru əlavə edib ki, ortaq latın əlifbasına keçid prosesində dil və fonetika baxımından ciddi maneə yoxdur: “Bu gün türk dünyasında latın qrafikalı əlifbalar müxtəlif formalarda tətbiq olunur. Özbəklər, qazaxlar, qırğızlar və türkmənlər latın əlifbasını fərqli şəkildə qəbul ediblər. Lakin Türk Akademiyasının təşəbbüsü ilə ortaq əlifba layihəsi üzərində ciddi iş aparılıb və Bakıda keçirilən toplantıda 34 hərfdən ibarət vahid sistemin qəbul edilməsi qərara alınıb. Bu, türk xalqlarının mədəni və elmi əlaqələrinin dərinləşməsi üçün yeni imkanlar yaradacaq”.

Onun sözlərinə görə, tutaq ki, qazax dilində “ü” səsinin bir neçə variantı var, lakin onu vahid qrafik işarə ilə ifadə etmək mümkündür: “Bizdə də “K” hərfi müxtəlif tələffüz olunur, amma bu, anlaşmanı pozmur. Ümumilikdə 34 hərf kifayət edir ki, bütün türkdilli xalqlar bir-birinin yazısını rahat oxusunlar. Əsas odur ki, bu proses təzyiq və məcburiyyətlə yox, təbii mədəni inteqrasiya yolu ilə həyata keçirilir”.

Nadir Kərimli vurğulayıb ki, ortaq latın qrafikalı əlifba türkdilli xalqların mədəni, elmi və informasiya əlaqələrini daha da gücləndirəcək: “Yeni ortaq əlifba ümumtürk məkanında vahid informasiya mühiti yaradacaq. Bütün türkdilli xalqlar bir-birinin yazısını rahat oxuya biləcək. Kök türkcə hamısında eynidir və zaman keçdikcə bu sistemə tam uyğunlaşma baş verəcək. Bu, türk dünyasının mənəvi və mədəni birliyinə yeni körpü olacaq”.

“Bu təşəbbüsü təqdir edirəm”

Millət vəkili Fazil Mustafa isə hesab edir ki, ortaq əlifbanın yaranması mərhələli şəkildə həyata keçirilə bilər: “Əvvəlcə ayrı-ayrı mətnlər, kitablar və digər nəşrlər ortaya çıxır, toplum zamanla buna alışır və istifadə rahatlığını hiss edir. Belə addımların atılması həm praktiki, həm də simvolik baxımdan önəmlidir və dilimizin birliyi istiqamətində mühüm rol oynayır”.

Deputat həmçinin əlavə edib: “Mən bu təşəbbüsü hər halda təqdir edirəm. Əgər yaxın gələcəkdə ortaq əlifbanı sistemli şəkildə tətbiq edə bilsək, bunun müsbət nəticələri daha geniş və davamlı olacaq. Bu cür nəşrlərin yayılması insanlar üçün bir nümunə rolunu oynayacaq və göstərəcək ki, bu əlifbanın istifadəsi mümkündür və rahatdır. Ədəbiyyat, mətbuat və tədris sahəsində belə layihələrin inkişafı, gənc nəslin də bu prosesə adaptasiyasını asanlaşdıracaq. Ona görə də bu istiqamətdə işlərin davam etdirilməsi vacibdir.”

O, qeyd edib ki, ortaq əlifbanın geniş tətbiqi yalnız dil birliyi deyil, həm də mədəniyyətlərin yaxınlaşması və regional inteqrasiyanın güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Gunel Elxan