“Tehran 43”, yoxsa “Bakı 43”? Məhşur filmin gizlinləri

1943-ci il 28 noyabr - 1 dekabr tarixində İranın paytaxtında “Böyük üçlüy”ün sammiti keçirilir: SSRİ, Böyük Britaniya və ABŞ-ın rəhbərləri Avropanın müharibədən sonrakı quruluşunu müzakirə edirlər. Noyabrın 28-də başlayan Tehran konfransının əsas məsələsi isə, iki il əvvəlki kimi, yenə də Avropada “ikinci cəbhə”nin açılması barədə idi.

1981-ci ildə SSRİ, Fransa və İsveçrə birgə bu tarixin ən önəmli görüşünə həsr edilən “Tehran-43” filmini çəkir. Rejissorlar Aleksandr Alov və Vladimir Naumovdur. Filmdə məşhur fransız aktyoru Alen Delon, İqor Kostolevski və Natalya Beloxvostikova baş rolları ifa ediblər.

Filmin bir çox səhnəsi Bakıda, xüsusilə İçərişəhərdə çəkilmişdir ki, bura Tehran atmosferini canlandırmaq üçün istifadə olunub. Həmçinin filmdə Azərbaycan aktyorları Ələsgər Məmmədoğlu (Qulam Rza adlı kiçik bir obrazı canlandırıb) və Elxan Ağahüseynoğlu epizodik rollarda çıxış ediblər

İçərişəhərin dar küçələri, daş evləri və relyefi o dövrün Tehranı ilə demək olar ki, eynilik təşkil edirdi. O dövrdə İranda çəkiliş aparmaq siyasi cəhətdən çətin idi, Bakı isə həm Şərq ruhunu qoruyub saxlamışdı, həm də sovet kinematoqrafçıları üçün əlçatan idi.

Təqdim edilən fotoda maraqlı bir binanı görürsünüz. Bu bina XV əsrə aid olan İkitəbəqəli karvansaradır. Bəzən “Qasım bəy karvansarası” da adlanır. Keçmiş Varvarinskaya, indiki Həqiqət Rzayeva küçəsi öz memarlığı ilə 1940-cı illərin Tehranını vizual olaraq tam əvəz edə bilirdi.

Kadrlarda görsənir ki, bir qrup jurnalist Həqiqət Rzayeva küçəsi ilə “Böyük üçlüy"ün rəhbərləri ilə görüşmək üçün binaya aparılır. Filmdə “Böyük üçlüy”ün görüşdüyü yer kimi təqdim edilən bu bina əslində film üçün yaradılmış bir "illüziya" idi. Real tarixdə görüşlər SSRİ və Britaniya səfirliklərində keçirilmişdi, lakin kadrda bu karvansara daha əzəmətli görünürdü.

İçərişəhərdəki məşhur Qəni Məmmədovun evi və onun ətrafındakı aristokratik Şərq memarlığı filmdə varlı Tehran ailələrinin və ya diplomatik korpusun keçdiyi küçələr kimi istifadə olunub. Həmin binaların fasadlarındakı fars dilində olan reklam lövhələri və afişalar şəhərin görkəmini tamamilə dəyişmişdi.

Alen Delonun qəhrəmanı olan inspektor Foşun olduğu bəzi səhnələrin ev sahibliyini də məhz Bakının köhnə məhəllələri edib. Delon Bakıya gəlməsə də (onun səhnələri Parisdə çəkilib), onun dublyoru və ya oxşar planlar üçün Bakının küçələrindən istifadə olunub

Filmdəki bəzi Paris səhnələrinin bir hissəsi Bakıda, keçmiş Sovetski və Kubinka ətrafındakı Avropa üslublu binaların yanında çəkilib. Rejissorlar bəzi kadrları elə qururdular ki, küncdən görünən bir dar küçə həm Tehranı, bir az sonra isə başqa bucaqdan Parisi xatırlada bilsin.

Filmdəki kütləvi səhnələrdə istifadə olunan bir çox papaq, şal, bəzi mis qablar elə Bakının özündən, yerli əhalidən və teatrlardan toplanmışdı.

Filmdə alman kəşfiyyatının planları müzakirə olunarkən və ya tarixi arayışlar verilərkən belə bir fikir keçir:

“Bakı olmasa, bizim tanklarımız dayancaq, təyyarələrimiz isə uçmayacaq. Tehran isə Bakıya gedən yolun qıfılıdır”.