Təhsil haqqı ilə maliyyələşən sistemlərin böyük problemi ondan ibarətdir ki... Kamran Əsədov

"Ödənişli əsaslarla olan yerlərin bu il 90 faiz dolması təhsilin maliyyələşməsi baxımından müsbət görünsə də, bu rəqəmi təkcə “sevindirici” və ya “pozitiv dinamika” kimi təqdim etmək vəziyyətin mahiyyətini təhrif etmək olar. Əslində, bu göstərici ali təhsilin kommersiyalaşmasının dərinləşdiyini, dövlət sifarişi ilə təhsilin payının azaldığını və bir çox gəncin yalnız pul ödəməklə ali məktəbə qəbul ola bildiyini göstərir. Bu isə həm sosial ədalət, həm də təhsil keyfiyyəti baxımından ciddi narahatlıq doğurur".
Bu sözləri Demokrat.az-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov deyib. 
"Son illərin statistikası göstərir ki, Azərbaycanda ali təhsildə ödənişli əsaslarla təhsil alanların nisbəti 70 faizi keçir. Dövlət sifarişi ilə oxuyan tələbələrin payı isə əksər ixtisaslarda 20–30 faizdən çox deyil. Məsələn, 2023-cü ildə qəbul olan tələbələrin 73 faizi ödənişli təhsil formasına düşmüşdü. Bu, ali təhsilin getdikcə sosial rifahı yüksək olan təbəqənin əlçatanlığına çevrildiyini göstərir. Tələbənin imtahan nəticəsindən çox, maliyyə imkanı təhsil almaqda həlledici rol oynayırsa, bu artıq bərabər imkanlar prinsipinin pozulması deməkdir".
O bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 42-ci maddəsinə əsasən, hər kəsin təhsil almaq hüququ vardır:
"Lakin ödənişli yerlərin bu qədər dolması göstərir ki, dövlət bacarığa deyil, imkana əsaslanan modelə üstünlük verir. Məzmun və nəticəyə deyil, təhsil haqqı ödəmə qabiliyyətinə əsaslanan qəbul mexanizmi həm Konstitusiyanın ruhuna, həm də “Təhsil haqqında” Qanunun 3-cü maddəsində təsbit olunan bərabərliyə ziddir.
Ödənişli yerlərin dolması ali məktəblərin maddi imkanlarını artırır. Universitetlər bu vəsaitlə infrastruktur yarada, müəllim maaşlarını qismən yüksəldə və layihələr reallaşdıra bilər. Amma bu artım keyfiyyətlə müşayiət olunmursa, nəticə etibarilə tələbəyə yalnız diplom verən, amma bilik qazandırmayan bir sistem formalaşır. Belə vəziyyət isə ali təhsilin missiyasına və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinə zərbə vurur. Təhsil haqqı ilə maliyyələşən sistemlərin böyük problemi ondan ibarətdir ki, universitetlər artıq tələbəni “müştəri” kimi görür, akademik keyfiyyəti yox, ödənişi əsas götürür".
Ekspertin sözlərinə görə, dünya təcrübəsində ödənişli təhsil formaları var, lakin bu modellər paralel olaraq geniş təqaüd, tələbə krediti və dövlət subsidiyası proqramları ilə balanslaşdırılır:
"Məsələn, Almaniyada təhsil əsasən pulsuzdur. İngiltərədə təhsil haqları yüksək olsa da, hər tələbəyə güzəştli dövlət krediti təqdim olunur. Skandinaviya ölkələrində isə təhsil tamamilə pulsuzdur və tələbələrə aylıq dövlət dəstəyi verilir. Azərbaycanda isə nə kredit sistemi real şəkildə işləyir, nə də sosial dəstək mexanizmləri mövcuddur. Bu da onu göstərir ki, yüksək ödənişli yerlərin dolması tələbənin seçimindən çox, alternativsizliyindən qaynaqlanır.
Elm və Təhsil Nazirliyi bu göstəricini statistik uğur kimi təqdim edir, lakin onun sosial və pedaqoji nəticələrinə dair heç bir təhlil və proqnoz vermir. Nazirlik nə üçün dövlət sifarişi yerlərinin həcmi artırılmır, hansı ixtisaslara nə qədər tələbat var və ödənişli təhsil alanların təhsilə çıxış imkanları necə tənzimlənəcək – bu suallara cavab vermir. Planlaşdırma yoxdur, sosial balans mexanizmi qurulmayıb, ali məktəblərin qəbul strategiyası əmək bazarına yox, sadəcə kontingent artırmağa yönəlib. Bu isə nazirliyin təhsilə yalnız say və göstərici prizmasından yanaşdığını sübut edir.
Əgər bu proses davam edərsə, ali təhsil sistemi təbəqələşməyə, sosial uçuruma və intellektual bərabərsizliyə səbəb olacaq. Tələbənin akademik göstəricələri yox, ailəsinin maliyyə imkanları ön plana keçəcək. Nəticədə, yüksək bal toplayan, amma maddi imkanı olmayan gənclər təhsildən kənarda qalacaq, zəif nəticə göstərən, amma pul ödəyənlər isə universitet sıralarında olacaq. Bu, nə ədalətlidir, nə də dayanıqlı.
Bu vəziyyətin dəyişməsi üçün dövlət sifarişi yerləri ciddi şəkildə artırılmalı, sosial təbəqələr üzrə təhsil çıxış mexanizmləri qurulmalı, güzəştli kredit və təqaüd proqramları genişləndirilməli, universitetlərə ayrılan büdcə artırılmalı və onların təhsil haqqına bağlılığı azaldılmalıdır. Əks halda, ödənişli yerlərin dolması yalnız statistik “uğur” kimi qalacaq, təhsil isə kommersiya sistemindən uzağa gedə bilməyəcək".
Qeyd edək ki, bu il ödənişli əsaslarlar üçün nəzərdə tutulan yerlərin 90%-nin dolacağı bildirilib. 
Əfsanə Kamal
Demokrat.az