“Terrorsuz Türkiyə” mühüm plandır, ancaq Öcalanla dialoqa getmək səhvdir TƏHLİL

Kürdlərin Türkiyənin siyasi həyatında daha güclü aktora çevrilməsi, mərkəzi hakimiyyətlə regionlar arasında siyasi asimmetriya yarada bilər

Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) PKK terror qruplaşmasının başçısı Abdullah Öcalanla görüş üçün İmralı adasına göndərəcəyi şəxs bəlli olub. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) Milli Həmrəylik, Qardaşlıq və Demokratiya Komissiyasının toplantısında keçirilən səsvermədə 32 lehinə, 2 bitərəf və 3 əleyhinə olmaqla İmralıya ziyarətlə bağlı qərar qəbul edilib. İmralı həbsxanasına Hatay üzrə millət vəkili və partiya rəhbərinin köməkçisi Hüseyn Yaymanın göndərilməsi qərarına gəlinib. CHP isə səsverməyə qatılmayıb və İmralıya partiya üzvü göndərməyəcəyini bildirib. Yeni Yol Partiyası da İmralıya gedəcək nümayəndə heyətinə üzv verməyəcəklərini açıqlayıb. İmralı adasında görüşün yaxın günlərdə baş tutacağı gözlənilir. 

Politoloq Turan Rzayev Sherg.az-a deyib ki, "terrorsuz Türkiyə" təşəbbüsü həm Türkiyə, həm də türk-müsəlman aləmi üçün çox mühüm bir plandır. Ekspert vurğulayıb ki, Türkiyədə 30 ildən artıq davam edən kürd probleminin dinc şəkildə diplomatik yollarla həllini hədəfləyən bu təşəbbüs, son zamanlar xüsusilə diqqət çəkir:

""Terrorsuz Türkiyə" təşəbbüsü hazırkı mərhələdə ölkə daxilində təhlükəsizliyi möhkəmləndirmək, uzun illərdir davam edən silahlı qarşıdurmanı siyasi müstəviyə çəkmək və Türkiyənin daxili sabitliyini artırmaq cəhdi kimi təqdim olunur. Lakin fikrimcə, parlament komissiyası səviyyəsində Abdullah Öcalanla birbaşa dialoqa getmək səhvdir. Türkiyənin özündə də bu addım siyasi dairələr arasında ciddi mübahisələr yaradıb. Bunun səbəbi təkcə PKK-nın cəmiyyətə vurduğu zərər deyil, həm də prosesin dövlətin gələcək idarəetmə forması, milli birlik və mərkəzləşmə baxımından mümkün uzunmüddətli nəticələridir. Tarix göstərir ki, imperiyalar və çoxmillətli dövlətlər üçün etnik qrupların siyasi statusunun yüksəlməsi sadəcə hüquqi dəyişikliklə məhdud qalmır. Bu, ənənəvi idarəetmə modelinin transformasiyasını, bəzən də dağılmasını sürətləndirə bilər. Məsələn, mən "terrorsuz Türkiyə" təşəbbüsünün gələcəyində Avstriya-Macarıstan modelinə keçid riskini yüksək hesab edirəm. Çünki Habsburq monarxiyası macarların siyasi təzyiqini azaltmaq üçün onlara “ikinci krallıq” statusu verdi. Lakin bu addım imperiyanı sabitləşdirmədi, əksinə, digər xalqlarda da oxşar tələbləri stimullaşdırdı və sistemi parçalanmaya daha həssas hala gətirdi.

Bənzər dinamika Osmanlının son dövrlərində də yaşandı. Osmanlı dövləti ərəb əhalisinin loyallığını qorumaq üçün idarə strukturunda regional çeviklik tətbiq etməyə çalışsa da, nəticədə bu siyasət mərkəzi hakimiyyətin nisbi zəifləməsinə və ərəb vilayətlərində siyasi özünüdərkin güclənməsinə səbəb oldu".

T.Rzayev hesab edir ki, kürdlərin siyasi statusunu yüksəldən və onları prosesin rəsmi tərəfi kimi tanıyan hər bir mexanizm zamanla daha geniş siyasi hüquqlar üçün baza yarada bilər:

"Bu gün terrordan imtina və dialoq çərçivəsində aparılan danışıqlar sabah “mədəni muxtariyyət”, daha sonra “regional özünüidarə”, ən sonda isə “federasiya” kimi tələblərlə davam edə bilər. Əslində, bu mexanizm yalnız kürdlərə aid deyil, çoxsaylı etnik qrupların yaşadığı bütün ölkələrdə statusun artması domino effekti yaradır. Kürdlərin Türkiyənin siyasi həyatında daha güclü aktora çevrilməsi, xüsusilə bölgə partiyalarının parlamentdə qərarverici güc qazanması, mərkəzi hakimiyyətlə regionlar arasında siyasi asimmetriya yarada bilər. Bu isə öz növbəsində mərkəzləşdirilmiş cümhuriyyət sisteminin legitimliyinin sorğulanmasına səbəb olacaq. Burada əsas məsələ dialoqun aparılıb-aparılmaması deyil, çünki dialoq sülhün əsas şərtidir. Əsas məsələ danışıqların hansı siyasi çərçivədə aparıldığıdır. Əgər danışıqlar terrorun bitməsi və demokratik sistemin güclənməsi prinsipləri üzərində yox, etnik identitetə əsaslanan siyasi statusun genişləndirilməsi xəttində aparılarsa, bu, gələcəkdə Türkiyənin idarəetmə modelini dəyişməyə məcbur edən yeni siyasi reallıq yarada bilər. Regional aktorların artan nüfuzu, fərqli siyasi mərkəzlərin meydana çıxması və cəmiyyətin siyasi loyallığının parçalanması riskləri məhz buradan qaynaqlanır".