Trampın Çin səfəri: İranın şərtləri müharibə başladacaq

ABŞ Prezidenti Donald Trampın  Çinə xeyli müddətdir gözlənilən rəsmi səfəri başlayıb.

İran ətrafında vəziyyətin gərginləşməsi ilə əlaqədar əvvəllər təxirə salınan səfər nəhayət reallaşıb. İranda 38 gün intensiv davam edən müharibə nəticəsində Hörmüz boğazında yaranmış böhrana son qoyulması məhz ABŞ və Çin liderləri arasında aparılacaq danışıqlardan asılı olacaq. Donald Trampla Si Tszinpinin görüşündə bir çox ikitərəfli və regional məsələlərin müzakirə olunacağı gözlənilsə də, üç əsas mövzunun daha çox diqqət mərkəzində olacağına dair məlumatlar üstünlük təşkil edir. Dövlət başçılarının ABŞ və Çin arasında ticarət müharibəsi kimi qiymətləndirilən idxal-ixrac əməliyyatlarında yüksək tariflər barədə danışacağı deyilir. Lakin ekspertlər tariflərlə bağlı hər hansı böyük irəliləyiş gözləmirlər. Tramp və Si Tszinpin ötən ilin oktyabr ayında Cənubi Koreyada keçirilən görüşdə ticarət məhdudiyyətləri ilə bağlı ilkin razılaşmalar əldə ediblər və bu razılaşmaların müddətinin uzadılması gözlənilir.

Digər vacib mövzu isə Tayvan məsələsi ilə bağlıdır. ABŞ və Çinin bir-birinə qarşı geosiyasi təzyiq aləti kimi istifadə etdiyi Tayvan probleminin həlli ilə bağlı Tramla Tszinpinin ortaq mövqeyə gələcəyi inandırıcı görünmür. Tərəflər, həmçinin Tayvan məsələsi ilə bağlı müzakirə qapısını qarşılıqlı əlaqə üçün  qismən açıq saxlayırlar. 

Nəhayət, Donald Tramp və Si Tszinpin ABŞ və İran arasında potensial münaqişə, eləcə də Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyəti müzakirə edəcəklər. Hörmüz boğazının iki istiqamətdən bağlı qalması Çinə neft ixracının dayanmasına səbəb olub.

Xüsusilə, ABŞ-nin Hörmüz boğazını blokadaya alması Çinə İrandan ucuz neft ixracının qarşısını kəsib. Eyni zamanda, rəsmi Pekin ABŞ-nin başlatdığı müharibə ilə əlaqədar ərəb ölkələrindən də Hörmüz boğazı vasitəsilə neft, sıxılmış qaz, helium və digər məhsullar ala bilmir. Rusiyadan idxal edilən neftin qiymətinin 90 dollara qədər bahalaşması Çin üçün əlverişli deyil. Bu isə Çinin sənaye istehsalına ciddi zərbə vura bilər.

Ona görə də yaranmış vəziyyətə görə ABŞ-ni ittiham edən Çin İranı güzəştə vadar etmək üçün təzyiq göstərmək istəmir. Pezident Tramp isə Hörmüz boğazının blıokadasını Çinlə danışıqlar masasında əsas təzyiq “kart”ı kimi istifadə etməyə çalışır. Beynəlxalq ekspertlərin fikrincə, Tramp Pekindən İrana hərbi dəstəyi dayandırmasını tələb etmək niyyətindədir.

Çin tərəfinin reaksiyasının necə olacağı hələlik məlum deyil. Ötən həftə İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin Pekinə səfəri zamanı Çin Xarici İşlər Nazirliyi bu ölkənin suverenliyini və təhlükəsizliyini müdafiə etmək səylərini dəstəklədiyini bildirib. Yəni Çin İranın təhlükəsizliyinin təminatı məsələsinə özünün Fars körfəzi regionunda strateji maraqlarının qorunması kimi baxır.

Tramp isə İranın nüvə proqramının dayandırılmasında Çinin dəstəyini almaq və bu məsələnin Hörmüz boğazı problemi ilə paket həllinə nail olmaq niyyətindədir. Ancaq Çin İranla eyni mövqedən çıxış edərək Hörmüz boğazının açılması mövzusunu nüvə proqramı məsələsindən ayırmağın tərəfdarıdır. Bu da Trampın Çindən əliboş qayıdacağını proqnozlaşdırmağa əsas verir. 

Eyni zamanda, İranın ABŞ ilə danışıqları bərpa etməsi üçün irəli sürdyü beş şərt diplomatik müstəvidə Trampın mövqeyini zəiflədir. Tehran ABŞ-dən ️hərbi əməliyyatların dayandırılmasını tələb edir. İranın xüsusilə Livanda hərbi əməliyyatlara son qoymaq şərti ABŞ-dən dolayısı ilə İsrailə təziyq göstərməyi istəmək mənasını verir. Bununla da İran ABŞ və İsrail arasında İran məsələsinə münasibətdə fikir ayrılığını dərinləşdirməyə nail olmağa çalışır.  

İkinci şərt İrana qarşı sanksiyaların tamamilə ləğvini nəzərdə tutur. Lakin ABŞ-nin bu tələbə əməl edəcəyi inandırıcı görünmür.  

Növbəti bənd İranın ️dondurulmuş  aktivlərinin qaytarılmasıdır.Bu da İrana qarşı sanksiyaların ləğvi tələbinin tərkib hissəsidir. İran uranın zənginləşdirilməsinə dair hər hansı razılaşmaya nail olmasa, bu istiqamətdə hər hansı addımın atılacağı real görünmür. 

Dördüncü bənd müharibədə dəymiş ziyana görə İrana kompensasiya ödənilməsindən ibarətdir. ABŞ bu variantın tətbiqini yalnız Tehranın nüvə raket proqramlarının dayandırılması müqabilində sanksiyaların ləğvindən gələn gəlirlərin İran iqtisadiyyatının dirçəldilməsində istifadədə görür. Ona görə də bu istiqamətdə ciddi irəliləyiş gözlənilmir. 

Sonuncu şərt İranın Hörmüz boğazı üzərində suverenliyinin tanınmasından ibarətdir ki, bu da bölgədə yeni müharibəyə gətirib çıxara bilər. 

İranın irəli sürdüyü sərt şərtlər isə Trampla danışıqlarda Çin liderinin əlini gücləndirən amil kimi çıxış edir. Rəsmi Tehranın tələbləri hər hansı kompromisə getmək istəmədiyini və yeni müharibədən çəkinmədiyini göstərir. Bu isə Trampın Çindən qayıtdıqdan sonra hərbi əməliyyatların yenidən başlatmasına səbəb ola bilər. 

Müşfiq Abdulla  
“Cebheinfo.az”

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin