Trampın dağıdıcı “Avropa ssenarisi” reallaşır: “Qoca qitə” Ağ Evdən idarə olunacaq, ABŞ a itaət edəcək

Ölkə.az "Yeni Müsavat"a istinadən xəbər verir ki, Tramp administrasiyasının hakimiyyətə gəlişindən sonra inkaredilməz reallığa çevrilmiş ABŞ-Avropa Birliyi qarşıdurması artıq tədricən açıq müstəviyə keçməyə başlayıb. Ağ Ev sahibi Donald Trampın son açıqlamalarını artıq siyasi-diplomatik səhvlər, qeyri-adi sensasion iddialar və yaxud da populist ritorika kimi izah etmək çox çətindir. Çünki Ağ Ev sahibinin açıqlamaları, ABŞ-ın Avropa Birliyi ilə münasibətlərində post-müttəfiqlik mərhələsinə keçildiyini göstərən sistemli və siyasi-ideoloji xəttin tərkib hissəsidir. Və Ağ Ev açıq şəkildə Avropa Birliyini ənənəvi müttəfiq-tərəfdaş deyil, məhz ABŞ-a tabe edilməli olan geopolitik məkan kimi gördüyünü biruzə verir.

Onu da qeyd etmək laızmdır ki, Tramp administrasiyasının davranışlarından ciddi şəkildə narahat olan Avropa liderləri qapalı toplantı keçiriblər. Onların ABŞ prezidenti Donald Trampa qarşı Avropa dövlətlərinin mümkün ortaq təzyiqləri və bunun doğura biləcəyi risk ssenarilərini müzakirə etməsi əslində, transatlantik münasibətlər tarixində olduqca ciddi “dönüş nöqtəsi” hesab edilir. Və belə anlaşılır ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp artıq Avropa Birliyi üçün hərbi-siyasi müttəfiq yox, məhz əsas təhlükə mənbəyi kimi qəbul olunur.

Məsələ ondadır ki, Ağ Ev sahibi Donald Trampın “Avropa doktrinası”nın mahiyyəti ABŞ-ın “qoca qitə” ölkələri üçün müttəfiqdən təhdidkar hegemona çevrilməsinə yönəlib. Çünki prezident Donıad Trampın “siyasi fəlsəfəsi” klassik diplomatiyaya deyil, zorakı gücə, iqtisadi-ticari şantajı və yeni ərazilər ələ keçirtmə “iştah”ına əsaslanır. Onun “siyasi dünyagörüşü” beynəlxalq hüquqa yox, korporativ alış-satış məntiqinə söykənir. Yəni, ABŞ prezidenti üçün dövlətlər - bazar, suverenlik - qiymət etiketi, xalqlar isə danışıqlarda dəyişdirilə bilən faktordur.

Təbii ki, ABŞ kimi dünya superdövlətinə rəhbətlik edən liderin bu yanaşma tərzi bütün ölkələri, xüsusilə də, Avropa Biriyi üçün təhlükəlidir. Çünki Avropa Birliyi beynəlxalq hüquq normaları üzərində qurulub, konsensus mexanizmi ilə işləyir və neoimperialist dildə danışmır. Və Ağ Ev sahibi Donald Tramp isə müasir sosial-siyasi normativlərə bağlı Avropa Birliyini dağıdıcı ABŞ modeli ilə əvəzləmək istəyir.

Maraqlıdır ki, ABŞ-ın son vaxtlar Arktika üzərindən Avropa ölkələrinə ümumi ultimatumlar verməsi də məhz Tramp administrasiyasının neoimperialist hədəflərindən qaynaqlanır. Prezident Donald Trampın “Biz Qrenlandiyanı işğal etməyəcəyik, onu satın alacağıq” açıqlaması əslində, XXI əsrdə dilə gətirilmiş ən açıq neo-kolonial etiraflardan biridir. Çünki Qrenlandiya Danimarkanın, dolayısı ilə də Avropa Birliyinin nəzarətində olan bir ərazidir.

ABŞ prezidenti Donald Trampın isə başqa ölkəyə məxsus olan bu ərazini “satınalma obyekti” kimi təqdim etməsi Avropa dövlətlərinin suverenlik prinsipinə təhqirdir. Digər tərəfdən, bu, Arktikada mövcud olan güc balansının zorla dəyişdirilməsinə cəhd olmaqla yanaşı, Avropa Birliyinə yönəlik “ərazi toxunulmazlığı artıq müqəddəs deyil” məzmunlu xəbərdarlıq mesajıdır. Yəni, Ağ Ev əslində, Qrenlandiya və Arktika üzərindən Avropaya strateji ultimatum verir: “Ya ABŞ-ın hərbi-siyasi diktəsi ilə barışacaqsınız, ya da Arktikadan sıxışdırılacaqsınız”.

Eyni zamanda, Ağ Ev sahibi Donald Trampın NATO ölkəsi olan Kanadanı ABŞ-ın 51-ci ştatı kimi təqdim etməsi və Çinlə əməkdaşlığa görə “ələ keçirilmiş ölkə” adlandırması da təhlükəli davranışdır. Hər halda, bu, onun neoimperialist şüurunun açıq təzahürüdür. Tramp administrasiyasının hakimiyyətə gəlişinə qədər Kanada ABŞ-ın ən yaxın müttəfiqlərindən biri idi. Əgər, Ağ Ev Kanada ilə belə təhdidkar ritorika üzərindən danışırsa, deməli, Avropa ölkələri üçün də daha sərt ssenarilərin hazırlanmış ola biləcəyindən şübhələnmək üçün əsaslar olmamış deyil.

Məsələ ondadır ki, prezident Donald Tramp müəyyən mənada, ABŞ-ın orbitindən çıxan hər bir dövlətin “təhlükə mənbəyi” elan olunacağı ilə bağlı dolayısı mesaj verir. Ağ Ev sahibi hədəfində olan ölkələrin Çinlə əməkdaşlıq etməsini “xəyanət” kimi qəbul edir. ABŞ-ın maraqları ilə ziddiyyət təşkil edən müstəqil xarici siyasət isə “cəzalandırılmalı davranış” hesab olunur. Və Avropa ölkələrinə açıq mesaj verilir ki, “Sizin diplomatiyanız bizi qətiyyən maraqlandırmır. Çünki dünyanın bütün regionlarını təsir dairələrinə biz bölürük”.

Göründüyü kimi, prezident Donald Tramp Avropa ölkələrini də ABŞ-ın müttəfiqləri sırasından silməyı başlayıb və “qoca qitə”ni Ağ Evdən idarə olunan müstəmləkəyə çevirmək istəyir. Ona görə də, Ağ Ev sahibi Donald Trampın təhdidkar davranışları ucbatından transatlantik ittifaq de-fakto dağılmaq üzrədir. Belə davam edərsə, NATO daxilində parçalanma qaçılmaz olacaq, ABŞ-Avropa Birliyi münasibətləri isə açıq güc qarşıdurması mərhələsinə keçəcək. Və ən təhlükəli məqam isə odur ki, Tramp administrasiyası Avropa ölkələrini artıq strateji tərəfdaş yox, ABŞ-ın maraqlarına xidmət etməli olan geopolitik alətlər kimi qəbul edir.