“TRIPP Azərbaycan üçün yeni iqtisadi imkanlar yarada biləcək strateji təşəbbüsdür“ EKSPERT

“İlk növbədə onu qeyd edim ki,İqtisadi nöqteyi-nəzərindən TRIPP layihəsinə yalnız nəqliyyat dəhlizi və ya geosiyasi təşəbbüs kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Bu layihə, ilk növbədə, Ölkə mizin tranzit potensialını iqtisadi dəyərə çevirmək, qeyri-neft sektorunun inkişafını sürətləndirmək, ixrac coğrafiyasını genişləndirmək və ölkənin regional iqtisadi sistemdə mövqeyini gücləndirmək baxımından qiymətləndirilməlidir”.
Bunu SİA-ya açıqlamasında iqtisadçı-ekspert Günay Hüseynova bildirib.
Onun sözlərinə görə, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə son illərdə həyata keçirilən iqtisadi siyasətin əsas istiqamətlərindən biri neft-qaz gəlirlərindən istifadə etməklə infrastrukturun qurulması, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı olub:

”Enerji sektoru Azərbaycanın maliyyə imkanlarının genişlənməsində mühüm rol oynasa da, uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılıq üçün istehsalın, ixracın və xidmət sahələrinin daha da inkişaf etdirilməsi zəruridir. Bu baxımdan TRIPP layihəsi mövcud iqtisadi strategiyanın tamamlayıcı istiqamətlərindən biri kimi çıxış edə bilər.
İqtisadi baxımdan layihənin əsas üstünlüklərindən biri Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan ərazisindən keçən nəqliyyat bağlantısının yaradılması perspektividir. Belə bir əlaqənin qurulması daşımaların təşkili, logistika xərcləri və regional ticarət baxımından yeni imkanlar yarada bilər. Lakin burada əsas məsələ sadəcə marşrutun açılması deyil, onun kommersiya baxımından nə dərəcədə səmərəli olacağıdır. Daşınan yüklərin həcmi, tariflər, sərhəd prosedurları, infrastruktur xərcləri və marşrutun etibarlılığı layihənin iqtisadi nəticələrini müəyyən edən başlıca amillər olacaq.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində tranzit imkanları yaradır. TRIPP bu imkanları genişləndirə və ölkənin beynəlxalq təchizat zəncirlərində rolunu artıra bilər. Bununla belə, tranzit potensialının avtomatik olaraq yüksək gəlirə çevriləcəyini düşünmək doğru olmaz. Regional və beynəlxalq nəqliyyat marşrutları arasında rəqabət mövcuddur. Buna görə də Azərbaycanın üstünlüyü yalnız coğrafi mövqeyə deyil, həm də xidmətlərin keyfiyyətinə, daşımaların sürətinə, tariflərin rəqabət qabiliyyətinə, gömrük prosedurlarının sadəliyinə və logistika infrastrukturunun səmərəliliyinə əsaslanmalıdır.
Layihənin qeyri-neft sektoruna mümkün təsiri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nəqliyyat bağlantılarının genişlənməsi sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının xarici bazarlara çıxışını asanlaşdıra, ixrac xərclərini azalda və sahibkarların bazarlara çıxış imkanlarını artıra bilər. Eyni zamanda, anbar təsərrüfatı, yükdaşıma, qablaşdırma, emal, sığorta və digər əlaqəli xidmət sahələrinin inkişafı üçün şərait yarana bilər. İqtisadçı baxımından layihənin əsas uğur göstəricisi yalnız tranzitdən əldə edilən gəlir deyil, onun yerli istehsala, qeyri-neft ixracına, məşğulluğa və əlavə dəyərin yaradılmasına verdiyi töhfə olmalıdır.
Bu səbəbdən layihə ətrafında formalaşan iqtisadi imkanlardan yerli sahibkarların nə dərəcədə faydalanacağı da mühüm məsələdir. Əgər Azərbaycan şirkətləri yeni logistika xidmətləri yarada, istehsal həcmlərini artıra və regional bazarlara daha əlverişli şərtlərlə çıxa bilsələr, layihənin iqtisadi səmərəsi daha geniş olacaq. Əks halda, tranzit daşımalarının artması iqtisadiyyata müəyyən gəlir gətirsə də, onun yerli istehsala və məşğulluğa təsiri məhdud qala bilər.
Naxçıvan Muxtar Respublikası baxımından TRIPP-in iqtisadi əhəmiyyəti daha konkret istiqamətlərdə özünü göstərə bilər. Nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi regionun təchizat imkanlarını yaxşılaşdıra, müəssisələrin xərclərini azalda və investisiya cəlbediciliyini artıra bilər. Bununla yanaşı, yeni nəqliyyat imkanlarının yerli iqtisadi inkişafa çevrilməsi üçün sənaye, kənd təsərrüfatı, turizm və xidmət sahələrində paralel tədbirlər görülməlidir. Yəni nəqliyyat bağlantısı zəruri imkan yaratsa da, dayanıqlı iqtisadi artım üçün təkbaşına kifayət etmir.
TRIPP layihəsinin geosiyasi əhəmiyyəti onun iqtisadi nəticələrinə də təsir göstərə bilər. Regional əməkdaşlığın genişlənməsi ticarət əlaqələrinin artmasına və biznes üçün daha proqnozlaşdırılan mühitin yaranmasına kömək edə bilər. ABŞ-ın təşəbbüslə əlaqələndirilməsi də layihənin beynəlxalq əhəmiyyətini artırır. Lakin iqtisadi baxımdan siyasi dəstək ilə kommersiya səmərəliliyini bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Layihənin uzunmüddətli uğuru hüquqi mexanizmlərin aydınlığı, təhlükəsizlik təminatları, sərhəd və gömrük prosedurları, eləcə də iştirakçı tərəflər arasında davamlı razılaşmalarla müəyyən olunacaq.
Hesab edirəm ki, layihənin qiymətləndirilməsində mümkün faydalarla yanaşı, risklər də nəzərə alınmalıdır. İnfrastrukturun qurulmasına çəkilən xərclər, yük axınlarının gözlənilən səviyyəyə çatmaması, alternativ marşrutlarla rəqabət və siyasi qeyri-müəyyənlik iqtisadi səmərəliliyə təsir edə bilər. Buna görə də layihənin mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi, investisiyaların əsaslandırılmış iqtisadi hesablamalara söykənməsi və nəticələrin konkret göstəricilər əsasında izlənilməsi vacibdir.
TRIPP-in iqtisadi səmərəsini qiymətləndirmək üçün tranzit yükdaşımalarının həcmi, logistika xərclərindəki dəyişiklik, qeyri-neft ixracının artımı, yaradılan iş yerləri, cəlb olunan investisiyalar və yerli müəssisələrin layihədən əldə etdiyi gəlirlər kimi göstəricilər əsas götürülə bilər. Bu göstəricilər layihənin yalnız siyasi və strateji əhəmiyyətini deyil, ölkə iqtisadiyyatına real töhfəsini də müəyyən etməyə imkan verər.
Nəticə etibarilə düşünürəm ki, TRIPP Azərbaycan üçün yeni iqtisadi imkanlar yarada biləcək strateji təşəbbüsdür. Lakin iqtisadçı yanaşmasında əsas diqqət layihənin elan edilməsinə və ya marşrutun açılmasına deyil, onun yaratdığı iqtisadi dəyərə yönəlməlidir. Əgər layihə tranzit gəlirlərinin artması ilə yanaşı, qeyri-neft ixracını genişləndirər, yerli istehsalı stimullaşdırar, yeni iş yerləri yaradər və özəl sektorun inkişafına təkan verərsə, onun ölkə iqtisadiyyatına uzunmüddətli töhfəsi daha əhəmiyyətli olacaq. Azərbaycanın əsas məqsədi coğrafi üstünlüyünü davamlı rəqabət üstünlüyünə, tranzit imkanlarını isə daha yüksək əlavə dəyər yaradan iqtisadi fəaliyyətə çevirmək olmalıdır”.