Turan hələ də bir romantik arzudurmu?

XX əsrin əvvəllərində Böyük Türan ideyası ortaya çıxanda, bu, bir çoxları üçün möhtəşəm gələcək vizyonu kimi görünürdü. Amma elə həmin dövrdə Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağayev kimi düşüncə adamları etiraf edirdilər ki, Orta Asiya türkləri hələ belə bir birliyə hazır deyillər.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu reallığı dərk edərək daha praktik bir yol seçdi – azərbaycançılıq ideologiyasını qurdu və onu dövlət modelinə çevirdi. Bu ideya xalqın reallığına söykənirdi və nəticəsini verdi.
2025-ci ildə keçirilmiş Antaliya Diplomatik Forumu da bir daha göstərdi ki, Orta Asiya respublikaları hələ də siyasi baxımdan fərqli trayektoriyalarda hərəkət edir. Avropa İttifaqından maliyyə dəstəyi alan bu ölkələr, Türkiyənin təşəbbüsü ilə keçirilən mühüm forumda iştirakdan yayınmağı üstün tutdular. Bu, mədəni yaxınlığa baxmayaraq, siyasi məsafənin hələ də böyük olduğunu göstərdi.
Unudulmamalıdır ki, 1988-ci ildə Özbəkistanda Məhsəti türklərinə qarşı baş verən qırğınlar və onların deportasiyası türk birliyi ideyasına böyük zərbə vurmuşdu. Bu tarix, hələ də dərindən düşünülməyə və ibrət alınmağa layiqdir.
Bütün bunlar onu göstərir ki, Turan ideyası siyasi layihədən daha çox, mədəni əməkdaşlıq və ortaq yaddaş platforması kimi dəyərləndirilməlidir. İnam, qarşılıqlı hörmət və real addımlar olmadan bu ideya həmişə romantik bir arzu olaraq qalacaq.
Rəfael Eminov, tarixçi