Türkiyədən milyard dollarlıq sensasiya: İki ölkə ilə razılaşmalıdır, 5 il ərzində...

Böyük Britaniya ilə Türkiyə arasında imzalanan yeni müqavilə ikitərəfli münasibətlərdə mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir. Razılaşmaya əsasən, London Ankaraya 20 ədəd “Eurofighter Typhoon” qırıcısının satışını həyata keçirəcək.

Dəyəri təxminən 8 milyard funt sterlinq (10,7 milyard ABŞ dolları) olan bu müqavilə çərçivəsində ilk təyyarələrin 2030-cu ildə Türkiyəyə təhvil verilməsi planlaşdırılır. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Böyük Britaniyanın Baş naziri Keir Starmer razılaşmanı “strateji tərəfdaşlığın yeni simvolu” adlandırıblar.

Türkiyə paralel olaraq Körfəz ölkələrindən ikinci əl “Typhoon” təyyarələri almaq imkanlarını da nəzərdən keçirir. Ankara ümumilikdə 120 döyüş təyyarəsindən ibarət hava donanması formalaşdırmağı hədəfləyib. Bununla yanaşı, ölkə öz istehsalı olan beşinci nəsil “KAAN” döyüş təyyarəsi layihəsini inkişaf etdirməklə hərbi sənaye sahəsində müstəqilliyini gücləndirməyə çalışır.

Globalinfo.az-a danışan politoloq Rüstəm Tağızadə deyib ki, Türkiyənin böyük “Typhoon” alışı NATO üzvü kimi müttəfiqlik bağlarını gücləndirir və hava müdafiəsini artırır:

“Eyni zamanda bu addım Ankaranın strateji muxtariyyət hədəfini dəstəkləyir. Türkiyə indi həm Qərb mənbəli qabaqcıl platformalar, həm də yerli sənaye (KAAN) və alternativ tədarük mənbələri (Körfəz) üzərində paralel portfel yaradır. Bu, Brzezinski tipli ‘Böyük şahmat taxtası’ məntiqi ilə desək, Ankaranın həm Şimal–Cənub, həm də Şərq–Qərb xəttində manevr qabiliyyətini artırır.

London üçün bu satış geosiyasi baxımdan əhəmiyyətli addım olmaqla yanaşı, (Türkiyə ilə yaxınlaşma), daxili sənaye üçün də faydalıdır. Baş nazirin çıxışı satışın NATO üçün əhəmiyyətini və britaniyalı işçilərin xeyrini vurğulayır. Bu, Britaniyanın Avropa təhlükəsizliyində rolunu yenidən möhkəmləndirmə səylərinin bir hissəsidir.

Təyyarələr NATO-nun şərq qanadının hava müdafiəsini gücləndirə bilər, bu isə Avropanın Rusiyaya qarşı hazırlığını yaxşılaşdırmaq baxımından müsbət görünür. Amma eyni zamanda, Türkiyənin həm ABŞ təchizatlı (F-16/F-35), həm də Avropa qırıcısı portfelinə sahib olması logistika, interoperabilik və sertifikatlaşma çətinlikləri yaradar. Belə bir vəziyyət NATO daxilində koordinasiya xərclərini artıra bilər.

Türkiyə və Britaniya hələ NATO çərçivəsində qalırlar, amma ikitərəfli sənaye-müdafiə əməkdaşlığı, birgə layihələr və qısamüddətli əməliyyat planları alyansın rəsmi kanallarından asılı olmayaraq daha sürətlə reallaşa bilər. Praktik nəticə olaraq NATO vahid sistemində yeni ‘hub-and-spoke’ (mərkəz–şaxə) şəbəkəsi yaranır – bəzi qərarlar ali NATO proseslərindən keçmədən ikitərəfli və çoxpartiyalı bloklarla icra olunur. Bu, həm çeviklik, həm də koordinasiya problemləri yarada bilər.”

Politoloqun sözlərinə görə, Türkiyənin hava üstünlüyü güclənərsə, Egey dənizi istiqamətində gərginlik artar, nəticədə Yunanıstanla münasibətlərində yeni balansa ehtiyac yaranar:

“Yunanıstanın F-35 modernizasiyası və adaların müdafiəsi bu kontekstdə daha vacib olacaq. Türkiyə ‘Qara dəniz qapıçısı’ rolunu saxlayır; daha güclü hava qabiliyyəti NATO-nun regiondakı mövqeyini möhkəmləndirir — potensial olaraq Avropa üçün bir “backstop” və ya post-müharibə sabitləşmə qüvvəsinin hava elementi rolunu artırır.

Rüstəm Tağızadə

Ankaranın İsrailə və digər regional aktorlara münasibətlərinin mürəkkəbliyi, həmçinin Qəzzada vasitəçilik rolu bu hərbi modernizasiyanı regional siyasi kapitala çevirmək üçün fürsət yaradır. Eyni zamanda rəqibləri tərəfindən təhrik edilə bilən riskləri də artırır.

Türkiyə “Typhoon” və F-16/F-35 qırıcıları üzrə qarışıq parkla interoperabilik təmin edir, “KAAN” layihəsi paralel inkişaf edir, NATO daxilində koordinasiya yaxşılaşır və Avropa–Türkiyə əməkdaşlığı dərinləşir. Nəticədə Avropanın hava müdafiəsi güclənir, Ankaranın strateji etibarı artır.

Britaniya və Türkiyə ikitərəfli layihələri NATO prosedurlarından sürətlə icra edir, eyni vaxtda Avropa və ABŞ arasında koordinasiya çatışmazlığı yaranır. Bu da ittifaqın qərarvermə sürətini pozmadan, daha çox ayrı-ayrı “mini-bloklar” trendini gücləndirir. Təchizat sürətləndikcə Yunanıstan və regional rəqiblər sərtləşir, pilotsuzlar, raket sistemləri və hava nüfuzunda güclənmə ilə gərginliklər artır. Sadalananlar isə regional silahlanma yarışına və diplomatik bölünməyə gətirə bilər”.

Ekspert əlavə edib ki, koordinasiyanı gücləndirmək, tədarük planları, təlim və sülh əməliyyatları üçün interoperabilik prioritetləşdirilməlidir:

“İkitərəfli müqavilələrin alyans prosedurlarını keçməməsi üçün şəffaf mexanizmlər tələb olunur. Türkiyə ilə sənaye əməkdaşlığını dərinləşdirərkən NATO daxilində koordinasiyanı da təmin etmək, bu razılaşmanı Avropanın təhlükəsizliyinə əlavə dəyər kimi təqdim etmək vacibdir.

Sənaye və taktiki modernizasiyanı diplomatik rıçaqlara çevirməkdə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Regional gərginliyi azaltmaq üçün paralel diplomatik kanallar (Yunanıstan, İsrail, Avropa) işlədilməli və “KAAN” layihəsi beynəlxalq inteqrasiyaya açıq saxlanmalıdır. Bu müqavilə sadəcə qırıcılardan ibarət satış deyil, eyni zamanda Avrasiya güc münasibətlərinin yeni qatını yaradır. Türkiyə həm regional güc hədəfini, həm də Qərblə daha dərin sənaye münasibətini simvollaşdırır”.

Turan Rzayev
Globalinfo.az