Icma.az
close
up
RU
Türküstan diyarının aydınları və mübarizləri... IV YAZI

Türküstan diyarının aydınları və mübarizləri... IV YAZI

Modern.az saytından alınan məlumatlara görə, Icma.az xəbər verir.

Qırğız xalqının Söz-Fikir-Musiqi ustadı və Azadlıq mücadili Taxtaqul Satılxan....

...Qırğız ədəbiyyatının tənqidçisi, şair və nasir Qəmbərəli Bakir oğlu Babur (1936-2003)  “Taxtaqulun ölməz mahnları” məqaləsində qeyd etmişdir ki, rus ədəbiyyatında A.S.Puşkin, ukraynada-T.Q.Şevçenko, qazax mədəniyyətində-İ.Kunanbəyli/Abay, gürcü tarixində-Ş.Rustaveli, latış xalqı üçün-Yanis Pliekşans/Raynis...hansı milli-mənəvi dəyərə və əhəmiyyətə malikdirsə, Qırğız xalqı, eləcə də, ədəbiyyat tarixi üçün T.Satılxan eyni yüksək səviyyə kəsb etmişdir.

Oş vilayətinin (Fərqanə vadisinin qonşuluğunda) Kətmən-Təpə nahiyəsinin Quşçu-Su obasında 1864-cü ildə yoxsul ailədə doğulan T.Satılxanın xalq nəğməkarı (mahnı bəstələməsi, ifaçılığı, ədəbi-musiqi el xəzinəsinin tədqiqatçısı, bilicisi və təbliğatçısı, milli azadlıq və hüquq bərabərliyinin əməldə tərənnümçüsü...) kimi yetişməsində minillik tarixə bağlı el ədəbiyyatının, şifahi xalq nümunələrinin ideya-fəlsəfi zənginliyi, el arasında rəğbət qazanması və xalqın azadlığı, ictimai-siyasi təqiblərə qarşı mübarizliyi mənən təşəkkül tapan ədəbi-mədəni ruh bütövlüyü ilə qaynayıb-qarışdığından, xalq nəğməkarının da əqidəsinə-məsləkinə doğma olduğundan ilk dövrlərdə yazdığı lirik əsərləri (“Alımkan”, “Ayımcan”, “Nasılkan”...) ilə...Qırğız xalqı arasında böyük şöhrət qazanmışdır.

 Artıq 12 yaşından sonra el mahnılarının ifaçısı kimi çıxış etdiyindən bir sıra yaradıcılıq nümunələrinin də müəlifi olmuşdur. Anası yas və dini mərasimlərdə mərsiyə deyən olduğundan bölgədə məşhur idi və oğlu da bu ruhda tərbiyə almış, xalq həyatına yaxınlığı ilə seçilmişdir.

 Xalq nəğməkarı özünə ustad hesab etdiyi el sənətkarları Çondu, Sərtbəy, Əsənaman və başqalarının ədəbi-mədəni irsini əxz etməklə getdikcə yaradıcılığını zənginlşdirmiş, milli-mənəvi kökə uyğun ideya/məslək baxışlarının yayılması hüdudlarını genişləndirmişdir. Lirik-psixoloji ruhlu  satira məzmunlu şerlərinin  (“Beş kaman”, “Eşən qəlpə”, “Esel bəyin nişanlanması”, “Sələmçi Çəkir bəy”...) təsiri daha güclü idi.

 Artıq XIX əsrin sonlarında və XX əsrin əvvəllərində çar Rusiyasının müstəmləkəçilik, işğalçılıq siyasətinə, milli-dini ayrı-seçkilik irticasına  və yerli hakim qüvvələrin zülmünə qarşı şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrinin təbliği və el nəğmələri ahəngində  satira atəşinə tutan T.Satılxan ədəbi-bədii yaradıcılığı mübariz ruhlu xalq eposlarının (“Kojojaş”, “Sarıncı Bokey”, “Janış-Bayış”, “Gedeykan”,”Olcabəy və Kişimcan”...) tərənnümü, eləcə də, 1898-cı ildə Əndican nahiyəsində xalq üsyanının önündə olması səbəbindən, müxalif ictimai-siyasi baxışlarına görə  Rusiya hakimiyyəti tərəfindən həbs edilərək ölüm hökmünə məhkum edilsə də, Cənubi Sibirdə əski Yenən Su-Qırğız ellərnə göndərilir.

Haşiyə. 1898-ci ilin may ayında qərargahı Min-Təpə obasında yoxsul ailədən olan və Sufi/Nəqşibəndi təriqətinin şeyxlərindən olan Hacı Muhammad Əli Muhammad Sabir oğlu (1853-1898)  tərəfindən idarə edilmiş Əndican xalqm hərəkatı çar Rusiyasının irticaçı müstəmləkəçilik və işğalçılıq zülmünə (münbit torpaqların yerli əhalinin əlindən alınması və Mərkəzi Rusiyadan, Xəzərboyu ərazilərdən köçürülmüş ruslara paylanılması, rusların məskunlaşma siyasətinin gücləndirilməsi, yerli idarəetmə orqanlarında ruslara üstünlük verilməsi...) qarşı Fərqanə vadisindəki üsyan  (2 min nəfərə qədər əkinçiləri və tərəkəmə elatını ətrafında birləşdirən), həm də ictimai-dini səciyyə daşımışdır. İmperiya xislətinin daşıyıcısı və milli/dini  ayrı-seçkiliyi yürüdən çar Rusiyasının 20-ci Türküstan bölüyünün nizami silahlıları bu xalq hərakatını qan içində boğmuş (18 nəfər, o cümlədən, Şeyx Muhammad Əli edam edilmiş, 417 nəfər isə həbs edilmişdir), siyasi qabaqcıllarının bir hissəsi, eləcə də, T.Satılxan 1905-ci ilədək Baykal gölü ətrafında sürgün həyatı yaşamış, siyasi məhbuslarla birlikdə saxlanılmışdır..

Qeyd etmək lazımdır ki, Əndican xalq üsyanı XX əsrin əvvəllərində Türküstan diyarında geniş vüsət almış milli-azadlıq mübarizəsinin ilk qığılcımı kimi siyasi-ictimai əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Musiqi və bədii yaradıcılığını davam etdirməklə həbsdən qaçaraq müəyyən müddət tayqada gizlənən el nəğməkarı istər sürgündə, istərsə də sonrakı mərhələdə bir sıra yaradıcılıq nümunələri (“Əlvida, Ana”, “Əlvida doğma Xalqım”, “Həyat əzablı olub”, “Qartal kimi zirvələdəyəm”, “Qanun belədirmi?”, “Qaçış mahnısı”...) yaratmaqla milli-ideya əqidəsinə sadiq qalmış, xalq ənənələrinin qorunub saxlanılmasına xidmət göstərmişdir.

Ümumiyyətlə, T.Satılxanın yaradıcılıq irsi lirik-psixoloji ruhlu (“Nəsilhan”, Əlimhan”, “Suyumhan”....), satirik-tənqidi tərzdə (“Murad bəy”, “Deyxah bəy haqqında mahnı”....) və fəlsəfi-mistik mövzuda (“Nəsihət”, “Müdriklik mahnısı”, “Haqq yolundan çəkinmə”, “Nə cəlb edir?”...) olmaqla həyatı boyu xalq ədəbiyyatı  xəzinəsinin zənginləşməsinə xidmət göstərmişdir.

1910-cu ildə Vətənə qayıdan xalq nəğməkarı və şairinin yaradıcılığında yeni mərhələ açılmışdır. Faciəvi ailə həyatının acılarına (cavan oğlu həyatdan köçmüş, həyatı yoldaşı köçüb getmiş, anası köməksiz vəziyyətdə qalmış...) dözən T.Satılxanın el irsinə əsaslanan ədəbi-bədii və milli yaradıcılığının bu dövrü də xalq ruhuna doğmalığını qoruyub saxlamışdır.

Xalq nəğməkarı və el şairi ruhən/qəlbən və cismani baxımdan  Haqq yolunun yolçusu olduğundan və yeni tarixi dövrə (1917-ci ildə çar Rusiyasında baş vermiş siyasi-hərbi çevrilişdən sonrakı) inam bəslədiyindən ömrünün sonuna kimi yenə də Türküstan diyarı dövlətçiliyini, bütövlükdə, Türk-Müsəlman xalqlarının milli-mənəvi və siyasi-hüquqi dəyərlərini tərənnüm etmişdir...Onun yaradıcılığı Qırğız ədəbiyyatının və incəsənətinin XX əsr inkişafı və təkamülünə böyük təsir göstərmiş, milli-mənəvi təməl dəyəri daşımışıdır.

1964-cü ildə Qırğız Respublikasında  Onun 100 illik yubileyi keçirilmiş, 1965-ci ildə ədəbiyyat və incəsənət sahəsində görkəmli xidmətlərə görə təltif kimi verilən Dövlət mükafatına Onun adı verilmişdir...

1933-cü il 17 sentyabr günündə Haqq dünyasına qovuşan Taxtaqul Satılxan doğma obasında dəfn edilmişdir.

(Yazının hazırlanmasında həm də “Özbəkistan SSR-nin tarixi” kitabından (1968-ci il, II cild, Daşkənd şəhəri) istifadə edilmişdir)
Qismət  Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050 3726008)

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:580
embedMənbə:https://modern.az
archiveBu xəbər 21 Fevral 2025 12:46 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see370

Parisdə bugünkü etirazlara 21 mindən çox şəxs qatılıb

21 Noyabr 2026 21:24see241

Azərbaycanda regional tədris mərkəzinin yaradılması Dünya Bankı ilə müzakirə edilib

21 Noyabr 2026 15:42see238

Dünya iqtisadiyyatı təhlükə qarşısındadır KİV

22 Noyabr 2026 07:02see236

BOKT nin rəhbərliyinə təyinat olub

21 Noyabr 2026 14:31see230

Ekspert: Dövlət idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycan iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətini artırır

21 Noyabr 2026 17:24see230

Fermer ucuz satır, alıcı baha alır: Qiymət fərqi harada yaranır?

21 Noyabr 2026 14:38see226

La Liqa: Derbidə “sülh”

22 Noyabr 2026 00:06see224

Qızıl gələn il ucuzlaşacaq

21 Noyabr 2026 16:40see224

Mehriban Əliyeva və qızlarından Vyetnam mədəniyyətinə zərif ehtiram Foto

21 Noyabr 2026 15:21see223

Samvel Karapetyan: “Paşinyan müalicə olunmalıdır”

21 Noyabr 2026 17:14see220

Sumqayıtda gənc oğlan qətlə yetirilib

22 Noyabr 2026 04:55see215

Türkiyə Super Liqası: “Qalatasaray” evdə sevindi

22 Noyabr 2026 00:13see210

Allah uzaq tutsun, amma müharibə bizim işimizdir Hakan Fidan

22 Noyabr 2026 02:18see210

2026 cı ilin sonunda almaq üçün ən sərfəli iPhone modelləri

21 Noyabr 2026 21:07see208

SEPAH ABŞ nin hərbi bazalarını hədəf aldı

22 Noyabr 2026 00:43see208

Ötən gün götürülən narkotik vasitələrin həcmi açıqlandı

21 Noyabr 2026 16:00see208

İbrahim Kalın HƏMAS nümayəndə heyəti ilə Qəzzada atəşkəsi müzakirə etdi

22 Noyabr 2026 00:03see208

İran Bəhreyndə sənaye müəssisəsinə zərbə endirdi

22 Noyabr 2026 00:23see205

Milton qasırğası ABŞ də yaşayan azərbaycanlıların evlərini də vurdu

22 Noyabr 2026 07:05see202
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri