Türküstan diyarının aydınları və mübarizləri... IV YAZI

Qırğız xalqının Söz-Fikir-Musiqi ustadı və Azadlıq mücadili Taxtaqul Satılxan....

...Qırğız ədəbiyyatının tənqidçisi, şair və nasir Qəmbərəli Bakir oğlu Babur (1936-2003)  “Taxtaqulun ölməz mahnları” məqaləsində qeyd etmişdir ki, rus ədəbiyyatında A.S.Puşkin, ukraynada-T.Q.Şevçenko, qazax mədəniyyətində-İ.Kunanbəyli/Abay, gürcü tarixində-Ş.Rustaveli, latış xalqı üçün-Yanis Pliekşans/Raynis...hansı milli-mənəvi dəyərə və əhəmiyyətə malikdirsə, Qırğız xalqı, eləcə də, ədəbiyyat tarixi üçün T.Satılxan eyni yüksək səviyyə kəsb etmişdir.

Oş vilayətinin (Fərqanə vadisinin qonşuluğunda) Kətmən-Təpə nahiyəsinin Quşçu-Su obasında 1864-cü ildə yoxsul ailədə doğulan T.Satılxanın xalq nəğməkarı (mahnı bəstələməsi, ifaçılığı, ədəbi-musiqi el xəzinəsinin tədqiqatçısı, bilicisi və təbliğatçısı, milli azadlıq və hüquq bərabərliyinin əməldə tərənnümçüsü...) kimi yetişməsində minillik tarixə bağlı el ədəbiyyatının, şifahi xalq nümunələrinin ideya-fəlsəfi zənginliyi, el arasında rəğbət qazanması və xalqın azadlığı, ictimai-siyasi təqiblərə qarşı mübarizliyi mənən təşəkkül tapan ədəbi-mədəni ruh bütövlüyü ilə qaynayıb-qarışdığından, xalq nəğməkarının da əqidəsinə-məsləkinə doğma olduğundan ilk dövrlərdə yazdığı lirik əsərləri (“Alımkan”, “Ayımcan”, “Nasılkan”...) ilə...Qırğız xalqı arasında böyük şöhrət qazanmışdır.

 Artıq 12 yaşından sonra el mahnılarının ifaçısı kimi çıxış etdiyindən bir sıra yaradıcılıq nümunələrinin də müəlifi olmuşdur. Anası yas və dini mərasimlərdə mərsiyə deyən olduğundan bölgədə məşhur idi və oğlu da bu ruhda tərbiyə almış, xalq həyatına yaxınlığı ilə seçilmişdir.

 Xalq nəğməkarı özünə ustad hesab etdiyi el sənətkarları Çondu, Sərtbəy, Əsənaman və başqalarının ədəbi-mədəni irsini əxz etməklə getdikcə yaradıcılığını zənginlşdirmiş, milli-mənəvi kökə uyğun ideya/məslək baxışlarının yayılması hüdudlarını genişləndirmişdir. Lirik-psixoloji ruhlu  satira məzmunlu şerlərinin  (“Beş kaman”, “Eşən qəlpə”, “Esel bəyin nişanlanması”, “Sələmçi Çəkir bəy”...) təsiri daha güclü idi.

 Artıq XIX əsrin sonlarında və XX əsrin əvvəllərində çar Rusiyasının müstəmləkəçilik, işğalçılıq siyasətinə, milli-dini ayrı-seçkilik irticasına  və yerli hakim qüvvələrin zülmünə qarşı şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrinin təbliği və el nəğmələri ahəngində  satira atəşinə tutan T.Satılxan ədəbi-bədii yaradıcılığı mübariz ruhlu xalq eposlarının (“Kojojaş”, “Sarıncı Bokey”, “Janış-Bayış”, “Gedeykan”,”Olcabəy və Kişimcan”...) tərənnümü, eləcə də, 1898-cı ildə Əndican nahiyəsində xalq üsyanının önündə olması səbəbindən, müxalif ictimai-siyasi baxışlarına görə  Rusiya hakimiyyəti tərəfindən həbs edilərək ölüm hökmünə məhkum edilsə də, Cənubi Sibirdə əski Yenən Su-Qırğız ellərnə göndərilir.

Haşiyə. 1898-ci ilin may ayında qərargahı Min-Təpə obasında yoxsul ailədən olan və Sufi/Nəqşibəndi təriqətinin şeyxlərindən olan Hacı Muhammad Əli Muhammad Sabir oğlu (1853-1898)  tərəfindən idarə edilmiş Əndican xalqm hərəkatı çar Rusiyasının irticaçı müstəmləkəçilik və işğalçılıq zülmünə (münbit torpaqların yerli əhalinin əlindən alınması və Mərkəzi Rusiyadan, Xəzərboyu ərazilərdən köçürülmüş ruslara paylanılması, rusların məskunlaşma siyasətinin gücləndirilməsi, yerli idarəetmə orqanlarında ruslara üstünlük verilməsi...) qarşı Fərqanə vadisindəki üsyan  (2 min nəfərə qədər əkinçiləri və tərəkəmə elatını ətrafında birləşdirən), həm də ictimai-dini səciyyə daşımışdır. İmperiya xislətinin daşıyıcısı və milli/dini  ayrı-seçkiliyi yürüdən çar Rusiyasının 20-ci Türküstan bölüyünün nizami silahlıları bu xalq hərakatını qan içində boğmuş (18 nəfər, o cümlədən, Şeyx Muhammad Əli edam edilmiş, 417 nəfər isə həbs edilmişdir), siyasi qabaqcıllarının bir hissəsi, eləcə də, T.Satılxan 1905-ci ilədək Baykal gölü ətrafında sürgün həyatı yaşamış, siyasi məhbuslarla birlikdə saxlanılmışdır..

Qeyd etmək lazımdır ki, Əndican xalq üsyanı XX əsrin əvvəllərində Türküstan diyarında geniş vüsət almış milli-azadlıq mübarizəsinin ilk qığılcımı kimi siyasi-ictimai əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Musiqi və bədii yaradıcılığını davam etdirməklə həbsdən qaçaraq müəyyən müddət tayqada gizlənən el nəğməkarı istər sürgündə, istərsə də sonrakı mərhələdə bir sıra yaradıcılıq nümunələri (“Əlvida, Ana”, “Əlvida doğma Xalqım”, “Həyat əzablı olub”, “Qartal kimi zirvələdəyəm”, “Qanun belədirmi?”, “Qaçış mahnısı”...) yaratmaqla milli-ideya əqidəsinə sadiq qalmış, xalq ənənələrinin qorunub saxlanılmasına xidmət göstərmişdir.

Ümumiyyətlə, T.Satılxanın yaradıcılıq irsi lirik-psixoloji ruhlu (“Nəsilhan”, Əlimhan”, “Suyumhan”....), satirik-tənqidi tərzdə (“Murad bəy”, “Deyxah bəy haqqında mahnı”....) və fəlsəfi-mistik mövzuda (“Nəsihət”, “Müdriklik mahnısı”, “Haqq yolundan çəkinmə”, “Nə cəlb edir?”...) olmaqla həyatı boyu xalq ədəbiyyatı  xəzinəsinin zənginləşməsinə xidmət göstərmişdir.

1910-cu ildə Vətənə qayıdan xalq nəğməkarı və şairinin yaradıcılığında yeni mərhələ açılmışdır. Faciəvi ailə həyatının acılarına (cavan oğlu həyatdan köçmüş, həyatı yoldaşı köçüb getmiş, anası köməksiz vəziyyətdə qalmış...) dözən T.Satılxanın el irsinə əsaslanan ədəbi-bədii və milli yaradıcılığının bu dövrü də xalq ruhuna doğmalığını qoruyub saxlamışdır.

Xalq nəğməkarı və el şairi ruhən/qəlbən və cismani baxımdan  Haqq yolunun yolçusu olduğundan və yeni tarixi dövrə (1917-ci ildə çar Rusiyasında baş vermiş siyasi-hərbi çevrilişdən sonrakı) inam bəslədiyindən ömrünün sonuna kimi yenə də Türküstan diyarı dövlətçiliyini, bütövlükdə, Türk-Müsəlman xalqlarının milli-mənəvi və siyasi-hüquqi dəyərlərini tərənnüm etmişdir...Onun yaradıcılığı Qırğız ədəbiyyatının və incəsənətinin XX əsr inkişafı və təkamülünə böyük təsir göstərmiş, milli-mənəvi təməl dəyəri daşımışıdır.

1964-cü ildə Qırğız Respublikasında  Onun 100 illik yubileyi keçirilmiş, 1965-ci ildə ədəbiyyat və incəsənət sahəsində görkəmli xidmətlərə görə təltif kimi verilən Dövlət mükafatına Onun adı verilmişdir...

1933-cü il 17 sentyabr günündə Haqq dünyasına qovuşan Taxtaqul Satılxan doğma obasında dəfn edilmişdir.

(Yazının hazırlanmasında həm də “Özbəkistan SSR-nin tarixi” kitabından (1968-ci il, II cild, Daşkənd şəhəri) istifadə edilmişdir)
Qismət  Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050 3726008)