Icma.az
close
up
RU
Menu

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

Dişlər yaddaş kartımızdır?

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

Azerbaijan’s macro economy 2025 2026 and future prospects

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

Türküstan diyarının alimi və azadlıq mücahidi II YAZI

Türküstan diyarının alimi və azadlıq mücahidi II YAZI

Modern.az portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.

Sır-Dərya çayı hövzəsində yovşanlı çöllərin, şoran düzənlərin geniş üfüqlərə qovuşan obalarının birində-Ağməscid/Qızıl Orda şəhəri yaxınlığındakı yurdların birində 1890-cı ilin 25 dekabr tarixində doğulmuş nəhayətsiz Qıpçaq Çöllərinin və Türküstan diyarının gələcək Azadlıq mücadili Mustafa Şokayoğlu Xivə xanlığının və ziyallı nəslinin şəcərə qolu olmaqla, XX əsr Türkçülük ideologiyası və mübarizəsinin öncüllərindən biri olmuşdur. Zəngin ocaq kitabxanası ruhunda və ailə tərbiysəində böyüyən, Daşkənd şəhərində mükəmməl gimnaziya təhsili alan M.Şokayoğlu 1914-cü ildə Petroqrad Universitetinin hüquq fakültəsinin məzunu kimi Vətənə qayıtmış, Böyük Turan məsləkinə xidmət edən, Ural və Türküstan diyarının milli-siyasi müstəqilliyi, Türkdilli xalqların mədəni-mənəvi bütövlüyü...uğrunda mübarizə aparan  Ə.Z.Toğana (1890-1970) ilə bir sırada yer almışdır.

Avrasiya materiki hüdudlarında Türk dünyasına və 200 milyon nəfərə yaxın Türkdilli xalqlara qarşı dini-sakral, milli-etnodemoqrafik, mənəvi-mədəni...təcavüz siyasətini yürüdən Rusiya imperiyasının ilk siyasi təqibini Mustafa Şokayoğlu (Türküstan diyarı timsalında) Daşkənd şəhərində gimnaziya təhsilinin sonunda hiss etmişdir. Belə ki, 1910-cu ildə məktəbi qızıl medalla bitirməyə layiq olan M.Şokayoğluna bu təltifi Türküstan diyarının general-qubernatoru, çar Rusiyasının Türküstan ordusunun komandanı A.V.Samsonov (1859-1914) ona yox, slavyan mənşəli məzuna verməyi əmr edir.

Tarixi ədaləti silə bilməyən millətş, Türkdilli xalqlara nifrət edən bu rus zabitinə etiraz edən həmin məzun qızıl medalı qəbul etmir, nəticədə təltif əsl hala sahibinə çatır...

Çar Rusiyasının paytaxtında ali-hüquqi təhsilini fərqlənmə diplomu ilə sonuclayan M.Şokayoğlu (Universitet illərində onu şərqşünas-türkoloq kimi görmək istəyən müəllimi  F.V.Radlovun (1837-1918) təklifi məhz siyasi dünyagörüşü gücünə təslim olmuşdur) imperialist ideya daşıyıcısı olan Rusiya dövlətinin xarici və daxili siyasətinin əsl mahiyyətinə hüquqi qiymət verməyi bacardığından Türküstan diyarına qayıtdıqdan sonra (1914) fəal siyasi fəaliyyətə başlayır, diyarın, Volqaboyu və Ural hövzəsinin, Cənubi Sibirin... Türkdilli xalqarının Milli-Azadlıq mücadiləsi, milli özgürlüyü uğrunda mübarizə aparan öndərlər sırasında layiqli yer tutmuşdur. Bu həmin il idi ki, çar II Nikolay Mərkəzi Asiyanın və Sibirin Türkdilli xalqlarını seçki hüququndan mərhum edən xüsusi Fərman imzalamışdır.

I Dünya müharibəsində Rusiya hüdudlarında yaşayan Türk-Müsəlman xalqlarının hesabına arxa cəbhə təminatının gücləndirilməsi, ön cəbhədə müdafiə istehkamlarının tikintisi və hərbi sursatların daşınması, yol-nəqliyyat təchizatının ödənilməsi, ərzaq təminatı...kimi ağır məsələlərin həll edilməsi çar Rusiyasının məkrli, hiyləgər hərbi-siyasi məqsədi olmuşdur ki, bu niyyəti bilənlərdən biri də M.Şokayoğlunun adı çəkilir. Təsadüfi deyil ki, 1914-1916-cı illərdə Türküstan diyarında təşəkkül tapan xalq etirazları və Milli-Azadlıq mücadiləsinə səbəb olan əsas amil də bu hərbi-siyasi istiqamət idi.

1916-cı ilin noyabr ayında Rusiya Dövlət Dumasında Müsəlman fraksiyasının üzvü kimi Türküstan diyarının təmsil etmiş və Türk-Müsəlman xalqlarının hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı təkliflərini irəli sürmüşdür.

Mərkəzi Asiyanın siyasi, hərbi, iqtisadi, milli-mədəni...zənginliyinin mühafizəsi baxımından siyasi təbəddülatın gücləndirilməsi zəruriliyini düzgün qiymətləndirən M.Şokayoğlu və əqidə həmfikirləri olan Ə.N.Bukeyxanov (1866-1937), Ə.B..Bəydursunlu (1872-1937), M.Y.Dövlətli (1885-1935)... ilə birlikdə 1917-1918-ci illərdə  Örənbörk/Orenburq, Daşkənd və Kokand şəhərlərində Qazax və Türküstan Müsəlmanlarının qurultaylarını keçirirlər, Qazax-Alaş Milli Hərəkatını yaradırlar və Rusiya Federasiyasının tərkibində “Doğu Muxtar Müsəlman Ölkələri” yaratmağı qərara alırlar...

Təbii ki, XX əsrin əvvəllərində ümumiyyətlə, Türk-Müsəlman dünyası Xalqlarının bu özgür və milli müstəqillik niyyəti Rusiya Federasiyası dövlətinin imperialist siyasəti qarşısında tab gətirə bilməzdi...elə də olur...

1920-ci illərdə Mənqışlaq, Bakı və Tiflis şəhərlərində azadlıq məfkurəli və milli düşüncə aydınları ilə siyasi-ictimai əlaqələr yaratsa da, M.Şokayoğlu 1921-ci ildən İstanbul şəhərində olduqdan qısa müddət sonra, Paris şəhərlərində fəaliyyət göstərmişdir.

Sonuncu şəhərdə 1929-1939-cu illərdə nəşr edilən və 117 sayı işıq üzü görən “Gənc Türküstan” dərgisində siyasi, ictimai-milli, məzmunlu, Türkdilli xalqların mənəvi-mədəni birliyi mövzusunda yazıları çap olunmuş, milli-azadlıq mücadiləsinin təbliğçisi kimi çıxış etmişdir.

Paris şəhərində rus ziyalıları və siyasi fikir nümayəndələrindən olan A.F.Kerenski (1881-1970) və P.N.Milyukov (1859-1943) ilə əlaqələr yaratmış, onların yayımladıqları “Gün” və “Son xəbərlər” qəzetlərində müxtəlif məqalələr çap etdirmişdir.

Siyasi-milli özgürlüyü Türk-Müsəlman xalqlarının İlahi-Haqq payı hesab edən və müqəddəs amal uğrunda həyat-mücadilə yolu seçən M.Şokayoğlunun ümumilikdə 700-ə qədər məqaləsi Daşkənd şəhərində Qazax dilində nəşr edilən “Birlik”, Özbək dilində çıxan “Uluq Türküstan”, Tiflis şəhərində nəşr edilən Türk dilində “Şəfəq”, İstanbul şəhərində “Yeni Türküstan”, Berlin şəhərində Cağatay dilində işıq üzü görən “Gənc Türküstan”... dərgilərində dərc edilmiş və milli güvənliyində zərb-məsələ çevrilmiş bir fikrinə məslək haqqı vermişdir:

 - Hər bir Türkün iki Vətəni vardır,

  biri doğulduğu Ana Vətən, biri də Türkiyə...

  Mustafa Şokayoğlu 27 dekabr 1941-ci ild’ Berlin şəhərində dəfn edilib.

 Əsərləri:

 - “Türküstan Sovet hakimiyyəti altında”, Berlin şəhəri, 1935;

 -“Xatirələrdən səhifələr”, Berlin şəhəri, 1937;

 - “Mustafa Şokayoğlunun xatirələri”, İstanbul şəhəri, 2000;

  Qeyd: Həyat yoldaşı Mariya xanımın xatirələri də İstanbul şəhərində 1972-ci ildə kitab halında nəşr edilib.

  P.S. Rus işğalçıları Ağməscid/Qızıl Orda şəhərinin adını dəyişərək-“Petrovski”....qoymuşlar.
Qismət  Yunusoğlu, 
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050.372.60.08.)

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:209
embedMənbə:https://modern.az
archiveBu xəbər 06 Fevral 2025 14:16 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see447

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see318

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see310

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see295

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see294

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see286

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see265

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see249

Dişlər yaddaş kartımızdır?

17 Noyabr 2026 13:42see245

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see225

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

17 Noyabr 2026 12:44see224

Azerbaijan’s macro economy 2025 2026 and future prospects

17 Noyabr 2026 13:48see215

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see214

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see211

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see202

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

17 Noyabr 2026 14:53see200

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see197

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see196

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see188

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see182
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri