Icma.az
close
up
RU
Türküstan diyarının alimi və azadlıq mücahidi II YAZI

Türküstan diyarının alimi və azadlıq mücahidi II YAZI

Modern.az portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.

Sır-Dərya çayı hövzəsində yovşanlı çöllərin, şoran düzənlərin geniş üfüqlərə qovuşan obalarının birində-Ağməscid/Qızıl Orda şəhəri yaxınlığındakı yurdların birində 1890-cı ilin 25 dekabr tarixində doğulmuş nəhayətsiz Qıpçaq Çöllərinin və Türküstan diyarının gələcək Azadlıq mücadili Mustafa Şokayoğlu Xivə xanlığının və ziyallı nəslinin şəcərə qolu olmaqla, XX əsr Türkçülük ideologiyası və mübarizəsinin öncüllərindən biri olmuşdur. Zəngin ocaq kitabxanası ruhunda və ailə tərbiysəində böyüyən, Daşkənd şəhərində mükəmməl gimnaziya təhsili alan M.Şokayoğlu 1914-cü ildə Petroqrad Universitetinin hüquq fakültəsinin məzunu kimi Vətənə qayıtmış, Böyük Turan məsləkinə xidmət edən, Ural və Türküstan diyarının milli-siyasi müstəqilliyi, Türkdilli xalqların mədəni-mənəvi bütövlüyü...uğrunda mübarizə aparan  Ə.Z.Toğana (1890-1970) ilə bir sırada yer almışdır.

Avrasiya materiki hüdudlarında Türk dünyasına və 200 milyon nəfərə yaxın Türkdilli xalqlara qarşı dini-sakral, milli-etnodemoqrafik, mənəvi-mədəni...təcavüz siyasətini yürüdən Rusiya imperiyasının ilk siyasi təqibini Mustafa Şokayoğlu (Türküstan diyarı timsalında) Daşkənd şəhərində gimnaziya təhsilinin sonunda hiss etmişdir. Belə ki, 1910-cu ildə məktəbi qızıl medalla bitirməyə layiq olan M.Şokayoğluna bu təltifi Türküstan diyarının general-qubernatoru, çar Rusiyasının Türküstan ordusunun komandanı A.V.Samsonov (1859-1914) ona yox, slavyan mənşəli məzuna verməyi əmr edir.

Tarixi ədaləti silə bilməyən millətş, Türkdilli xalqlara nifrət edən bu rus zabitinə etiraz edən həmin məzun qızıl medalı qəbul etmir, nəticədə təltif əsl hala sahibinə çatır...

Çar Rusiyasının paytaxtında ali-hüquqi təhsilini fərqlənmə diplomu ilə sonuclayan M.Şokayoğlu (Universitet illərində onu şərqşünas-türkoloq kimi görmək istəyən müəllimi  F.V.Radlovun (1837-1918) təklifi məhz siyasi dünyagörüşü gücünə təslim olmuşdur) imperialist ideya daşıyıcısı olan Rusiya dövlətinin xarici və daxili siyasətinin əsl mahiyyətinə hüquqi qiymət verməyi bacardığından Türküstan diyarına qayıtdıqdan sonra (1914) fəal siyasi fəaliyyətə başlayır, diyarın, Volqaboyu və Ural hövzəsinin, Cənubi Sibirin... Türkdilli xalqarının Milli-Azadlıq mücadiləsi, milli özgürlüyü uğrunda mübarizə aparan öndərlər sırasında layiqli yer tutmuşdur. Bu həmin il idi ki, çar II Nikolay Mərkəzi Asiyanın və Sibirin Türkdilli xalqlarını seçki hüququndan mərhum edən xüsusi Fərman imzalamışdır.

I Dünya müharibəsində Rusiya hüdudlarında yaşayan Türk-Müsəlman xalqlarının hesabına arxa cəbhə təminatının gücləndirilməsi, ön cəbhədə müdafiə istehkamlarının tikintisi və hərbi sursatların daşınması, yol-nəqliyyat təchizatının ödənilməsi, ərzaq təminatı...kimi ağır məsələlərin həll edilməsi çar Rusiyasının məkrli, hiyləgər hərbi-siyasi məqsədi olmuşdur ki, bu niyyəti bilənlərdən biri də M.Şokayoğlunun adı çəkilir. Təsadüfi deyil ki, 1914-1916-cı illərdə Türküstan diyarında təşəkkül tapan xalq etirazları və Milli-Azadlıq mücadiləsinə səbəb olan əsas amil də bu hərbi-siyasi istiqamət idi.

1916-cı ilin noyabr ayında Rusiya Dövlət Dumasında Müsəlman fraksiyasının üzvü kimi Türküstan diyarının təmsil etmiş və Türk-Müsəlman xalqlarının hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı təkliflərini irəli sürmüşdür.

Mərkəzi Asiyanın siyasi, hərbi, iqtisadi, milli-mədəni...zənginliyinin mühafizəsi baxımından siyasi təbəddülatın gücləndirilməsi zəruriliyini düzgün qiymətləndirən M.Şokayoğlu və əqidə həmfikirləri olan Ə.N.Bukeyxanov (1866-1937), Ə.B..Bəydursunlu (1872-1937), M.Y.Dövlətli (1885-1935)... ilə birlikdə 1917-1918-ci illərdə  Örənbörk/Orenburq, Daşkənd və Kokand şəhərlərində Qazax və Türküstan Müsəlmanlarının qurultaylarını keçirirlər, Qazax-Alaş Milli Hərəkatını yaradırlar və Rusiya Federasiyasının tərkibində “Doğu Muxtar Müsəlman Ölkələri” yaratmağı qərara alırlar...

Təbii ki, XX əsrin əvvəllərində ümumiyyətlə, Türk-Müsəlman dünyası Xalqlarının bu özgür və milli müstəqillik niyyəti Rusiya Federasiyası dövlətinin imperialist siyasəti qarşısında tab gətirə bilməzdi...elə də olur...

1920-ci illərdə Mənqışlaq, Bakı və Tiflis şəhərlərində azadlıq məfkurəli və milli düşüncə aydınları ilə siyasi-ictimai əlaqələr yaratsa da, M.Şokayoğlu 1921-ci ildən İstanbul şəhərində olduqdan qısa müddət sonra, Paris şəhərlərində fəaliyyət göstərmişdir.

Sonuncu şəhərdə 1929-1939-cu illərdə nəşr edilən və 117 sayı işıq üzü görən “Gənc Türküstan” dərgisində siyasi, ictimai-milli, məzmunlu, Türkdilli xalqların mənəvi-mədəni birliyi mövzusunda yazıları çap olunmuş, milli-azadlıq mücadiləsinin təbliğçisi kimi çıxış etmişdir.

Paris şəhərində rus ziyalıları və siyasi fikir nümayəndələrindən olan A.F.Kerenski (1881-1970) və P.N.Milyukov (1859-1943) ilə əlaqələr yaratmış, onların yayımladıqları “Gün” və “Son xəbərlər” qəzetlərində müxtəlif məqalələr çap etdirmişdir.

Siyasi-milli özgürlüyü Türk-Müsəlman xalqlarının İlahi-Haqq payı hesab edən və müqəddəs amal uğrunda həyat-mücadilə yolu seçən M.Şokayoğlunun ümumilikdə 700-ə qədər məqaləsi Daşkənd şəhərində Qazax dilində nəşr edilən “Birlik”, Özbək dilində çıxan “Uluq Türküstan”, Tiflis şəhərində nəşr edilən Türk dilində “Şəfəq”, İstanbul şəhərində “Yeni Türküstan”, Berlin şəhərində Cağatay dilində işıq üzü görən “Gənc Türküstan”... dərgilərində dərc edilmiş və milli güvənliyində zərb-məsələ çevrilmiş bir fikrinə məslək haqqı vermişdir:

 - Hər bir Türkün iki Vətəni vardır,

  biri doğulduğu Ana Vətən, biri də Türkiyə...

  Mustafa Şokayoğlu 27 dekabr 1941-ci ild’ Berlin şəhərində dəfn edilib.

 Əsərləri:

 - “Türküstan Sovet hakimiyyəti altında”, Berlin şəhəri, 1935;

 -“Xatirələrdən səhifələr”, Berlin şəhəri, 1937;

 - “Mustafa Şokayoğlunun xatirələri”, İstanbul şəhəri, 2000;

  Qeyd: Həyat yoldaşı Mariya xanımın xatirələri də İstanbul şəhərində 1972-ci ildə kitab halında nəşr edilib.

  P.S. Rus işğalçıları Ağməscid/Qızıl Orda şəhərinin adını dəyişərək-“Petrovski”....qoymuşlar.
Qismət  Yunusoğlu, 
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050.372.60.08.)

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:211
embedMənbə:https://modern.az
archiveBu xəbər 06 Fevral 2025 14:16 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see414

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see322

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see305

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see293

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see281

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see275

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see271

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see261

Hansı qan analizi Alsheymeri 10 il öncədən xəbər verir?

18 Noyabr 2026 16:56see243

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see241

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see235

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see235

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see235

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see234

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see229

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see222

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see222

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see214

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see187

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see183
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri