Uçuşdan geri qayıtmayan yazıçı Antuan de Sent Ekzüperini kim öldürmüşdü?

Bu gün görkəmli fransız yazıçı və pilot Antuan de Sent-Ekzüperinin doğum günüdür.

Kulis.az bu münasibətlə onun haqqında materialı təqdim edir.

Dünya ədəbiyyatında elə yazıçılar var ki, onların həyatı yazdıqları əsərlərdən daha təsirli, daha macəra doludur. Fransız ədəbiyyatının nəhəng simalarından biri, bütün dünyanın "Balaca şahzadə"nin müəllifi kimi tanıdığı Antuan de Sent-Ekzüperi məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. O, sadəcə masa arxasında oturan yazıçı deyildi, sözləri səmanın sonsuzluğunda, təyyarə motorunun gurultusunda və səhranın qızmar qumları arasında axtaran bir pilot idi.

1900-cü il iyunun 29-da Fransanın Lion şəhərində aristokrat ailəsində anadan olan Antuan (ailəsi və dostları ona "Tonio" deyirdi) uşaqlıqdan xəyalpərəstliyi ilə seçilirdi. Qraf titulu daşımasına baxmayaraq, onu saraylar, kübar məclislər və ya sakit zadəgan həyatı cəlb etmirdi. Onu maşınlar, mexanizmlər və ən əsası uçmaq maraqlandırırdı. 12 yaşında ilk dəfə təyyarəyə minəndə bunun onu ömrünün sonunadək göylərə bağlayacağından xəbərsiz idi.

Arxitektura təhsili alsa da, səmada olmaq ehtirası hər şeyi üstələdi. 1921-ci ildə orduya çağırılan Antuan hərbi hava qüvvələrinə qatıldı və qısa müddətdə pilot vəsiqəsi aldı. Lakin ilk qəzası və ardınca gələn ağır yaralanma onu bir müddət yerdə qalmağa məcbur etdi. Yenə də uçmaq ehtirası sönmədi, çünki onun üçün uçmaq təkcə yerdəyişmə yox, həm də azadlıq, insanın öz sərhədlərini aşması fəlsəfəsi idi.

Ekzüperinin həyatı məşhur "Aéropostale" şirkətində poçt təyyarəçisi kimi işə başlaması ilə start götürür. O, Tuluza-Dakar marşrutu üzrə, daha sonra isə Cənubi Amerikada And dağları üzərindən poçt daşıyaraq hər an ölümlə üz-üzə gəlirdi. O dövrün təyyarələri dəmirdən və kətan parçadan düzəldilmiş kövrək maşınlar idi, naviqasiya cihazları isə demək olar ki, yox idi. Pilotlar yalnız ulduzlara, dağlara və dənizlərə baxaraq istiqamət tapırdılar.

Bu təhlükəli uçuşlar onun yazıçı kimi formalaşmasında həlledici rol oynadı. Onun ilk romanları – "Cənub poçtu" (1929) və "Gecə uçuşu" (1931) məhz bu təcrübələrdən doğdu. Ekzüperi üçün cəsarət qorxunun olmaması deyil, məsuliyyət hissinin qorxudan üstün olması idi. O, əsərlərində insanın təbiətlə, təkliyi ilə mübarizəsini və yoldaşlıq fəlsəfəsini tərənnüm edirdi.

1935-ci ildə Paris-Sayqon marşrutu üzrə uçarkən onun təyyarəsi Liviya səhrasında qəzaya uğrayır. O və mexaniki üç gün susuz, ac halda qızmar səhrada ölüm cəngavəri ilə üz-üzə qalırlar. Artıq halüsinasiyalar gördükləri, ölümlə barışdıqları an bədəvi karvanı onları xilas edir. Bu dəhşətli sınaq illər sonra "Balaca şahzadə"nin səhrada peyda olması səhnəsinin əsasını qoyacaqdı.

"Gecə uçuşu"ndan sonra o, təkcə yazıçı və pilot kimi deyil, həm də müxbir kimi özünü sınadı. 1930-cu illərin ortalarında İspaniya vətəndaş müharibəsi və SSRİ-yə səfərlər edərək mətbuat üçün dərin, fəlsəfi esselər yazdı. Onun qələmi hadisələrin sadə xronikasını vermir, qanlı müharibələrin fonunda insanın mənəvi böhranını analiz edirdi. 1939-cu ildə nəşr olunan və Fransa Akademiyasının Qran-pri mükafatını qazanan "İnsanlar planeti" (Terre des hommes) əsəri isə onun qeydlərinin, təcrübələrinin fəlsəfi zirvəsi oldu. Ekzüperi bu əsərində deyirdi:

"Bizi özümüzə heç bir kitabın öyrədə bilməyəcəyi qədər yer üzü öyrədir. Çünki yer bizə müqavimət göstərir. İnsan maneələrlə üzləşəndə özünün kim olduğunu kəşf edir".

Antuanın şəxsi həyatı da uçuşları kimi təlatümlü idi. 1930-cu ildə o, argentinalı dul qadın, rəssam və yazıçı Konsuelo Sunsini ilə tanış olur. Ehtiraslı, fırtınalı və bir o qədər də mürəkkəb olan bu sevgi hekayəsi Ekzüperinin həyatında dərin iz buraxır. Konsuelo daim ərinin həyatı üçün qorxu içində yaşayır, Antuan isə həm azadlığını, həm də xanımını sevirdi.

Məhz Konsuelo "Balaca şahzadə"dəki o məşhur Tikanlı Qızılgülün prototipidir. Yazıçı ondan şikayətlənsə də, əsərdəki o sual əslində onların münasibətinin xülasəsidir:

"Sən öz qızılgülün üçün çəkdiyin əziyyətlərə görə ona qarşı məsuliyyət daşıyırsan".

Onlar tez-tez ayrılıb yenidən barışır, bir-birlərini həm incidir, həm də bir-birləri olmadan yaşaya bilmirdilər.

İkinci Dünya müharibəsinin başlaması humanist Ekzüperini dərindən sarsıtdı. O, vətəni Fransanın faşistlər tərəfindən işğalından sonra ABŞ-yə mühacirət etməyə məcbur oldu. Nyu-Yorkda yaşadığı illər (1940-1943) onun üçün ağır depressiya və vətən həsrəti ilə müşayiət olunurdu. Məhz bu sıxıntılı günlərdə o, XX əsrin ən çox oxunan, tərcümə edilən və sevilən əsərini – "Balaca şahzadə"ni (1943) qələmə aldı.

Uşaqlar üçün yazılmış nağıl kimi görünsə də, əslində, bu əsər böyüklər üçün fəlsəfi bir manifestdir. O, insanlara "Yalnız qəlblə baxanda görmək olar, əsas olan gözəgörünməzdir" həqiqətini xatırlatdı. Dostluq, sevgi, məsuliyyət və itirilmiş uşaqlıq haqqında yazılan bu əsər Ekzüperinin insanlığa qoyub getdiyi ən böyük mənəvi miras oldu.

Lakin Antuan Nyu-Yorkun təhlükəsiz otel otaqlarında qala bilməzdi. O, vətənini azad etmək üçün yenidən cəbhəyə dönmək istəyirdi. Yaşının 40-ı ötməsinə və sağlamlığının (çoxsaylı qəzalar nəticəsində bədəni çapıqlar və sınıqlarla dolu idi) imkan verməməsinə baxmayaraq, o, hərbi rəhbərliyi yola gətirərək kəşfiyyat uçuşlarına icazə aldı.

1944-cü il iyulun 31-i səhər saatlarında o, Korsikadan qalxaraq cənubi Fransa üzərində kəşfiyyat uçuşuna yollandı və bir daha geri qayıtmadı. O, nə göydə tapıldı, nə yerdə. Bu sirli yoxoluş onun mifik obrazını daha da gücləndirdi – sanki Balaca şahzadə kimi o da öz ulduzuna qayıtmışdı.

Yalnız onilliklər sonra, 1998-ci ildə Marsel sahillərində bir balıqçı toruna gümüş qolbaq çıxardı. Qolbağın üzərində "Antoine de Saint-Exupéry" və "Consuelo" adları cızılmışdı. 2000-ci ildə isə dalğıclar həmin ərazidə P-38 "Lightning" təyyarəsinin qalıqlarını aşkar etdilər. 2004-cü ildə qalıqların Ekzüperiyə məxsus olduğu rəsmən təsdiqləndi. Onun alman qırıcıları tərəfindən vurulduğu ehtimal olunur.

Antuan de Sent-Ekzüperi qısa, cəmi 44 illik ömrünə bütöv bir kainat sığdıra bildi. O, insanlara səmanı sevdirdi, qorxuya qalib gəlməyi öyrətdi və ən əsası xatırlatdı ki, biz hamımız gələcəyə deyil, uşaqlığa doğru səyahət edirik.