Urmiya gölünü bərpa etmək mümkündürmü?

İranın Qərbi Azərbaycan vilayətində yerləşən Urmiya gölü tamamilə quruyub. Dünyanın ən böyük duzlu göllərindən olan Urmiya gölünün qurumasına dair peyk görüntüləri İran mediasında yayımlanıb. Xatırladaq ki, daha əvvəl İran rəsmiləri görülən tədbirlər nəticə verməsə, gölün yayın axırına qədər quruyacağını bildirmişdilər. Belə ki, iyul ayında Qərbi Azərbaycan vilayəti Ətraf Mühitin Mühafizəsi İdarəsinin baş direktoru Höccət Cabbari “Tasnim” agentliyinə Urmiya gölünün bərpasının mümkün olmayacağını demişdi. Onun sözlərinə görə, kənd təsərrüfatı sektorunda su ehtiyatlarının idarə olunması, Energetika Nazirliyi və aqrar təşkilatlar tərəfindən suyun toplanması eyni şəkildə qalarsa, vəziyyət dəyişməyəcək. Bildirilib ki, yağıntıların kəskin azalması, buxarlanmanın artması, bağların və kənd təsərrüfatı torpaqlarının inkişafının davam etməsi, Urmiya gölünün bərpası üzrə Komitənin qərarlarının yerinə yetirilməməsi bir çox mütəxəssisləri onun bərpasının mümkün olmayacağı qənaətinə gətirib. Yanaşma bundan ibarətdir ki, ən yaxşı halda Urmiya mövsümi göl olacaq, “yalnız toz fırtınalarının qarşısını alan su hövzəsi kimi dibi nəm qalacaq”. Xatırladaq ki, İran hökuməti illər öncə gölün bərpası üçün 6 milyard dollar büdcəli böyük ekoloji layihəyə başlasa da, ölkədə davam edən quraqlıq səbəbindən istənilən nəticə əldə olunmayıb.

Duzluluğuna görə dünyada üçüncü böyük göl...

İndiyədək Urmiya gölünün bərpası üzrə qərargahda 27 qərar qəbul edilib. Urmiya gölü üzrə Milli İşçi Qrupunun katibi Reza Rəhmani deyib ki, Urmiya gölü hamı üçün vacibdir və bizim ən mühüm missiyamız onun bərpası planlarını həyata keçirməkdir.

Qeyd edək ki,  Urmiya gölünün sahilləri Təbriz, Urmiya, Xoy, Marağa, Qoşaçay, Soyuqbulaq, Xana, Salmas, Uşnu və Sulduz kimi bölgələri  əhatə edir. Bölgə ən münbit və əkin üçün yararlı bölgələrdən sayılırdı. Qurumazdan əvvəl Urmiya gölünün uzunluğu 140 km, eni 55 km, ümumi sahəsi 5822 kvadratkilometr, ən dərin yeri isə 16 metr olub. Gölə ümumilikdə 13 iri və çoxlu sayda kiçik çay tökülürdü. Bu su hövzəsi çox zəngin flora və faunası ilə tanınırdı. Nadir heyvanlar və bitkilər var idi. Göl duzluluğuna görə dünyada üçüncü yeri tuturdu. Yaxın və Orta Şərqin bu təbiət incisində su səviyyəsinin azalması 1984-cü ildən müşahidə edilməyə başlayıb. Onda mütəxəssislər, ictimai fəallar, sakinlər həyəcan təbili çalmağa başladılar, BMT-yə qədər müraciət edildi. Amma nəticə əldə edilməyib.

Artıq ərazidə Urmiya duzluğu, şoranlığı yaranıb. Gölün əhatəsindəki əkinçilik üçün yararlı olan minlərlə hektar torpaq sahəsi şoranlaşıb. Gölün qurumaması üçün ildə ən azı 6,000,000 kubmetr suya ehtiyac duyulur. Bu qədər su illərdir bu gölə tökülmür. Urmiya Universitetinin professoru Nasir Ağ mətbuata açıqlamasında deyib ki, artıq gölün tam şəkildə bərpası heç vaxt mümkün olmayacaq və ən yaxşı halda onun kiçik bir hissəsi xilas edilə bilər. Başqa bir iranlı mütəxəssis Şahin Rəcayi isə regionun kənd təsərrüfatında su məsrəfini 40 faiz azaltmaqla Urmiya gölünü xilas etməyin mümkünlüyünü vurğulayıb, bu da, əslində mövcud şəraitdə baş tutması real olmayan bir məsələdir.

Çay axımları bərpa edilməlidir

Mövzu ilə bağlı coğrafiya elmləri doktoru Səid Səfərov bildirib ki, vaxtilə Urmiya gölü geniş turizm və sənaye infrastrukturuna malik olmaqla ölkə iqtisadiyyatında və ətraf ərazilərdə yaşayan əhalinin rifahında nəzərəçarpacaq rol oynayıb. Bu baxımdan, hazırda gölün quruması böyük narahatlıq doğurur. Alim hesab edir ki, dünyanın əksər qapalı su hövzələrində buna oxşar proseslər gedir: “Məlumdur ki, qapalı su hövzələrində səviyyə onun su balansı ilə müəyyən olunur. Su balansının gəlir hissəsini gölə tökülən çay axımları və onun səthinə düşən atmosfer yağıntıları, çıxar hissəsini isə gölün səthindən buxarlanma təşkil edir. Su balansının gəlir hissəsi çıxardan böyük olduqda gölün səviyyəsi qalxır, çıxar hissəsi böyük olduqda isə aşağı düşür. Son dövrlərdə Urmiya gölünün su balansının gəlir hissəsi kəskin şəkildə azalmaqda, çıxar hissəsi isə artmaqda idi. Buna səbəb kimi həm təbii, həm də antropogen amilləri göstərmək olar. Əgər gölün səthinə düşən yağıntıların azalması və səthdən buxarlanmanın artması təbii amillərlə, daha doğrusu, iqlim dəyişmələri ilə izah oluna bilirsə, çay axımlarının azalması həm təbii, həm də antropogen amillərlə əlaqələndirilə bilər. Quraqlıq səbəbindən və kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün sudan həddindən artıq dərəcədə istifadə ilə əlaqədar əksər çayların suyu artıq gölə gəlib çatmır. Əkin sahələrinin ildən-ilə artırılması və sudan istifadədə nizamsızlıq bu problemi daha da dramatikləşdirir. Beləliklə, Urmiya gölünün qismən də olsa, xilas edilməsi üçün ona tökülən çay axımları bərpa edilməlidir”.

Biomüxtəliflik ciddi zərər görüb

Ekoloq Rövşən Abbasov da bildirib ki, Urmiya gölü qapalı hövzəyə malik su hövzəsidir. Onun sözlərinə görə, Xəzər dənizi və Aral gölü kimi, Urmiya gölü də qapalı hövzəyə daxildir. Yəni göl bir neçə çayın sularını qəbul edir. Gölün hövzəsinə isə əsasən üç böyük çay axır.

Ekspert qeyd edib ki, çaylardan həddindən artıq su götürülməsi nəticəsində Urmiya gölünün su balansı ciddi şəkildə pozulub: “Xüsusilə, ötən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq gölə tökülən çaylar üzərində çoxlu sayda bəndlər və su anbarları tikilib. Eyni zamanda, kənd təsərrüfatı üçün böyük həcmdə su götürülməyə başlanıb. Bütün bunlar gölün su səviyyəsinin tədricən aşağı düşməsinə səbəb olub. Nəticədə göldə duzluluq artıb, quruyub və ekosistemlə yanaşı, biomüxtəliflik də ciddi zərər görüb”.

Ekspertin fikrincə, Urmiya gölünü xilas etməyin yeganə yolu onun təbii su balansını bərpa etməkdir: “Lakin hazırkı şəraitdə bu, real görünmür. Bu səbəbdən verilən proqnozlara görə, Urmiya gölünün də taleyi Aral gölünün aqibətinə bənzəyəcək və onun tamamilə quruması qaçılmaz olacaq. Başqa sözlə, gölün hazırkı vəziyyəti regionda aparılan yanlış və sərt ekoloji siyasətin nəticəsidir ki, bunun acı fəsadlarını da ilk növbədə yerli əhali yaşayır”.

Nardar BAYRAMLI