Üzeyir bəyin Lənkəran harayı

Bu gün Azərbaycan musiqi sənətinin banisi Üzeyir Hacıbəyovun doğum günüdür. Onun adı Azərbaycan musiqisinin ən möhtəşəm səhifələri ilə yanaşı çəkilir. Lakin Üzeyir bəy təkcə bəstəkar deyildi. O, həm də Azərbaycanın taleyinə biganə qalmayan publisist, jurnalist və milli dövlətçilik ideyasının fəal müdafiəçilərindən biri idi.

Üzeyir Hacıbəyovun yaradıcılığı haqqında çox yazılıb. “Koroğlu” uvertürası, “Arşın mal alan”, “Məşədi İbad”, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni və onun yaratdığı digər əsərlər olmasaydı, milli mədəniyyətimizin necə görünəcəyini təsəvvür etmək belə çətindir.

Amma başqa bir sual da var: Üzeyir bəy olmasaydı, Azərbaycan musiqisinin sonrakı nəsilləri necə formalaşardı?

Əfrasiyab Bədəlbəyli, Səid Rüstəmov, Asəf Zeynallı, Şəmsi Bədəlbəyli, Niyazi, Cövdət Hacıyev, Tofiq Quliyev, Qara Qarayev, Cahangir Cahangirov, Fikrət Əmirov, Şəfiqə Axundova və neçə-neçə sənətkarın yetişməsində onun yaratdığı mühitin, məktəbin və milli musiqi düşüncəsinin böyük rolu olub.

Ona görə də “əvəzolunmaz insan yoxdur” deyimi Üzeyir bəyə münasibətdə bir qədər fərqli səslənir.

Onun həyatda onu xatırlayacaq övladı olmayıb. Amma Azərbaycan xalqına elə bir sənət irsi və milli yaddaş qoyub ki, adı əsrlərlə yaşayacaq.

Üzeyir bəyin fəaliyyətinin başqa bir tərəfi isə onun jurnalist və publisist kimi mövqeyidir. Bunun ən diqqətçəkən nümunələrindən biri 1919-cu ildə Lənkəran və Muğan bölgəsində baş verən hadisələrə münasibətidir.

1919-cu il: Lənkəranın ağır günləri

1919-cu ilin əvvəllərində Çar Rusiyasının süqutundan sonra bölgədə yaranmış siyasi boşluqdan istifadə edən silahlı qüvvələr Muğan və Talış bölgəsində nəzarəti ələ keçirmişdi.

Azərbaycan mənbələrində həmin dövrdə bölgədə müsəlman kəndlərinin yandırıldığı, əhalinin qarət və təqiblərə məruz qaldığı, torpaqların isə rus köçkünlərinə verildiyi barədə məlumatlar dərc olunurdu.

Belə bir vəziyyətdə Üzeyir Hacıbəyov 1919-cu il yanvarın 1-də “Azərbaycan” qəzetində “Lənkəran faciəsi” adlı məqalə ilə çıxış etdi.

Məqalə son dərəcə sərt idi. Üzeyir bəy əvvəlcə Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycana gəlişini, Bakı ilə yanaşı Quba, Göyçay və Salyanın azad edilməsindəki rolunu xatırladırdı. Daha sonra isə Lənkəranın vəziyyətinə diqqət çəkirdi: “Təəssüflər olsun ki, bu azadlıq səadəti bütün Bakı quberniyasına şamil olunmayıb. O bədbəxt qalanlardan biri də məlumunuz olsun ki, Lənkəran qəzasıdır. Salyan və Bakı alınandan sonra buranın fəryadı biyaban üzərində yol azmış olan bir yolçunun imdad fəryadına oxşayır…”

Üzeyir bəy yazırdı ki, Lənkəran əhalisi ağır vəziyyətdədir və hökumət bununla bağlı təcili tədbirlər görməlidir.

Bu, sadəcə qəzet yazısı deyildi. O dövrdə mətbuatın dövlət qərarlarına təsir imkanının mühüm nümunələrindən biri idi.

Üzeyir bəyin yazısından bir gün sonra…

“Azərbaycan” qəzetinin 1919-cu il 3 yanvar sayında dərc olunan materiallar hadisələrin necə inkişaf etdiyini göstərir. Üzeyir Hacıbəyovun məqaləsindən cəmi bir gün sonra, yanvarın 2-də T. Bayraməlibəyov baş nazirə məktub göndərmişdi.

Məktubda Lənkəranda müsəlman əhalisinin təqib və qarətlərə məruz qaldığı bildirilir, hökumətdən qəzanı Azərbaycan hakimiyyətinə qaytarmaq üçün hərbi qüvvələrin göndərilməsi istiqamətində təşəbbüs göstərilməsi xahiş olunurdu.

Qəzetin 8 yanvar tarixli sayında isə Lənkəran və Muğanda kəndlilərin ağır vəziyyətindən bəhs edilirdi. Yazıda kəndlərdə evlərin və anbarların yandırıldığı bildirilirdi.

Parlamentdə Lənkəran məsələsi

Məsələ artıq parlamentin gündəliyinə də çıxarılmışdı.

“Azərbaycan” qəzetinin 13 yanvar 1919-cu il sayında parlamentdə baş nazir Fətəli xan Xoyskiyə ünvanlanan müraciətdən bəhs edilirdi.

Müraciətdə Muğan bölgəsində özlərini ayrıca respublika kimi təqdim edən qüvvələrin kəndliləri öz hakimiyyətlərini tanımağa məcbur etdiyi bildirilir və hökumətdən soruşulurdu: Lənkəran qəzasını bu vəziyyətdən çıxarmaq üçün nə ediləcək?

Parlamentdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Lənkəran nümayəndəsi Mirzə Səlim Axundzadə məsələyə sərt münasibət bildiriblər. Onlar çıxışlarında bölgədə baş verən qarətlərdən, yandırılan evlərdən və əhaliyə qarşı zorakılıqlardan danışıblar.

Çıxışlarda Lənkəran qəzasının bir sıra kəndlərinin viran edildiyi, insanların evlərindən didərgin salındığı və əmlaklarının talandığı qeyd olunub. Bu çıxışlar artıq Lənkəran məsələsinin təkcə qəzet səhifələrində deyil, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ali siyasi qurumunda da müzakirə edildiyini göstərirdi.

Yanvarın 14-də ilk rəsmi addım

“Azərbaycan” qəzetinin 14 yanvar 1919-cu il sayında mühüm xəbər dərc edildi. Qəzet yazırdı ki, Lənkəran qəzasında hökumət qanunlarının bərpası məqsədilə qəza rəisi göndərilib.

Beləliklə, mətbuatın gündəmə gətirdiyi məsələ artıq konkret dövlət tədbirlərinə çevrilirdi.

Həmin ilin yayında isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hakimiyyəti Lənkəran qəzasında tam bərqərar edildi.

Üzeyir Hacıbəyovu yalnız musiqi əsərləri ilə xatırlamaq onun fəaliyyətinin miqyasını daraltmaq olardı.

O, həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin ən ağır dövrlərindən birində qələmi ilə mübarizə aparan ziyalılardan idi. 1919-cu ilin əvvəlində Lənkəranda baş verənlərə münasibəti bunun nümunələrindən biridir. Bəlkə də Üzeyir bəyin Azərbaycan tarixində ən böyük xidmətlərindən biri budur: o, sənəti ilə milli ruhu formalaşdırmaqla yanaşı, qələmi ilə milli yaddaşın və dövlətçiliyin müdafiəsinə qalxırdı.

Bu gün onun doğum günündə “Koroğlu”nu, “Arşın mal alan”ı, “Məşədi İbad”ı xatırlayırıq.

Amma 1919-cu ilin həmin yanvar günlərində yazdığı “Lənkəran faciəsi” də Üzeyir bəyin irsinin mühüm bir səhifəsidir. Çünki bəzi insanların qoyduğu miras yalnız notlarda deyil, xalqın taleyinə münasibətdə yaşayır.

Material araşdırmaçı-jurnalist Sücəddin Şərifovun “Boradigah tarixi mənbələrdə” kitabında təqdim olunan məlumatlar əsasında hazırlanıb.

AzPost.az