Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycanın pasportudur

Elə şəxsiyyətlər var ki, onlar öz varlığı, şəxsiyyəti, dəyəri ilə bir millətin qaldırdığı, müqəddəsləşdirdiyi bayrağın görünməyən rəngi olur

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin qurucusu, publisist, dramaturq Üzeyir Hacıbəylinin 140 illiyi qeyd ediləcək. Prezident İlham Əliyev bununla bağlı Sərəncam imzalayıb. Sərəncamda qeyd edilib ki, 2025-ci ilin sentyabr ayında dahi Azərbaycan bəstəkarı, Şərqdə ilk operanın yaradıcısı, böyük musiqişünas-alim, istedadlı publisist, dramaturq və pedaqoq, tanınmış ictimai xadim, Xalq artisti, Dövlət mükafatları laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Üzeyir Əbdülhüseynoğlu Hacıbəylinin anadan olmasının 140 ili tamam olur: 

"Üzeyir Hacıbəyli çoxşaxəli yaradıcılığı ilə Azərbaycan mədəniyyəti tarixində silinməz iz qoymuş qüdrətli şəxsiyyətlərdəndir. Ömrünü cəmiyyətin mədəni tərəqqisinə həsr edən fədakar ziyalının yüksək mənəvi-estetik dəyərə malik irsi Azərbaycan xalqının XX əsrin ilk onilliklərindən vüsət almış ədəbi-mədəni intibahının aynasıdır. Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin banisi olan Üzeyir Hacıbəyli novator sənətkar kimi milli musiqi xəzinəsini unikal forma və janrlarla zənginləşdirib. O, Şərqin və Qərbin musiqi nailiyyətlərinin dərin vəhdətində dünya musiqisinin qızıl fondunda fəxri yer tutan nadir sənət inciləri meydana gətirib, Azərbaycan mədəniyyətinə beynəlxalq miqyasda geniş şöhrət qazandırıb. Üzeyir Hacıbəyli eyni zamanda parlaq bədii dühası sayəsində Azərbaycan dramaturgiyasına dəyərli töhfələr verib, alovlu publisistikası ilə mətbuat salnaməsinə yeni səhifələr yazıb. Onun azərbaycançılıq məfkurəsi ilə yoğrulmuş dolğun ictimai-siyasi fəaliyyəti əsl vətənpərvərlik nümunəsidir".

Sərəncama əsasən, Mədəniyyət Nazirliyi Elm və Təhsil Nazirliyi və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birlikdə dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin anadan olmasının 140-cı ildönümünə dair tədbirlər planı hazırlayıb həyata keçirməli, Nazirlər Kabineti bu Sərəncamdan irəli gələn məsələləri həll etməlidir.

Xatırladaq ki, Üzeyir Hacıbəyli XX əsrin xalqımıza bəxş etdiyi ən böyük şəxsiyyətlərdən, ən böyük simalardan biridir.

O, 1885-ci il sentyabrın 18-də Azərbaycanın Şuşa şəhəri yaxınlığında Ağcabədi kəndində anadan olub. Ü.Hacıbəylinin soy-kökü, nəsil şəcərəsi Qarabağın əsilzadə bəy nəsilləri ilə bağlıdır.

O dövrdə Şuşanın musiqi həyatında bir çox yeniliklər baş verirdi ki, bu da sonradan Azərbaycanın digər şəhərlərində – Bakıda, Gəncədə öz davamını tapırdı. 1897-1898-ci illərdə yazıçı-dramaturq Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin rəhbərliyi ilə xanəndə Cabbar Qaryağdı oğlunun və tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğlunun (Sadıqcan) ifasında Şuşada göstərilən Füzulinin poeması əsasında «Məcnun Leylinin məzarı üstündə» musiqili səhnəciyi xüsusi qeyd olunmalıdır. XX əsrin əvvəllərindən Şuşada ilk Şərq konsertləri də keçirilməyə başladı. Bu konsertlərdə aşıqlar, xanəndə və sazəndə dəstələri iştirak edirdi.

Belə bir mühitdə böyüyən Üzeyir xalq musiqisini və muğamatı dərindən mənimsəyirdi. O, hətta musiqili səhnəciklərdə xorda iştirak edib.

Bəşəriyyət tarixində elə sənətkarlar və şəxsiyyətlər var ki, “...onlar özləri üçün anadan olmayıblar, bəlkə bütün xalqa və hətta ümum insaniyyətə xeyir gətirmək və tərəqqisinə səbəb olmaq üçün yaranıblar. Bu cürə adamlar nəinki sağlığında, ... öləndən sonra da camaata mənfəət veriblər” (Ü.Hacıbəyli.“Həqiqət” qəzeti, 1910. 14 aprel. № 82). Azərbaycanın dahi bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin dediyi bu sözləri ilk növbədə bəstəkarın özünə aid etmək olar. Bir əsr yarımdır çalınan, səslənən Ü.Hacıbəyli musiqisi Azərbaycan xalqının canına, qanına sirayət edərək onun bədii mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Sənətdə, musiqi mədəniyyətində millilik və beynəlmiləlçilik anlayışını Ü.Hacıbəyli daha qlobal, Qərb və Şərqin, dünya və milli mədəniyyətlərinin nailiyyətlərinin üzvü sintezi kimi başa düşüb və həll edib.

Bu gün Azərbaycan musiqisinin beynəlmiləl əhəmiyyət kəsb etməsində Ü.Hacıbəyli yaradıcılığının və şəxsiyyətinin böyük rolu olub. Üzeyir Hacıbəylinin ədəbi irsi çox zəngin və qiymətlidir. Bütün ömrü boyu Azərbaycan mədəniyyətinə, musiqisinə xidmət edən bu unudulmaz şəxsiyyət 300-dən çox xalq mahnısını nota salıb, marş, kantata, fantaziya, mahnı və romanslar, kamera və xor əsərləri yazıb. Maraqlıdır ki, həm Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin, həm də sovet Azərbaycanının himnləri dahi sənətkara məxsus olub. Müstəqilliyimizi qazandıqdan sonra xalqımıza azadlıq şərafəti çatdıran ilk himni biz bu gün yenə də məhəbbətlə səsləndiririk.

Bədii yaradıcılığa publisistika ilə başlayan Ü.Hacıbəyli “Kaspi”, “Həyat”, “İrşad”, “Tərəqqi”, “Həqiqət”, “İqbal”, “Yeni iqbal” qəzetlərində müxtəlif ləqəblərlə dövrün mühüm ictimai-siyasi, maarifçilik məsələlərinə dair çoxlu məqalə, felyeton və satirik miniatürlər dərc etdirib. Öz məqalə və felyetonlarında Ü.Hacıbəyov dövrünün mühüm ictimai-siyasi və maarifçilik məsələlərinə toxunub, xalqını maarifləndirmək uğrunda mübarizə aparıb. Mətbuatda «Filankəs», «U», «Üzeyir» və s. imzalarla çıxış edib.

Üzeyir bəy  XX əsrin əvvəllərində Bakı şəhərinin mədəni həyatında yaxından iştirak edib, xarici artistlərin (rus, italyan, alman və b.) ölkəmizə səfərini, onların göstərdikləri dram, komediya və opera tamaşalarını, konsertlərini maraqla izləyib. O özü də yaxın dostları, məsləkdaşları ilə bərabər xalqına xidmət etmək, xalqının mədəniyyətini və musiqisini yüksəltmək üçün əlindən gələni əsirgəməyib. Ü.Hacıbəyov xalqda musiqili səhnə əsərlərinə maraq oyatmaq məqsədilə milli opera (Azərbaycan dilində) yaratmaq qərarına gəlib.

1908-ci il yanvarın 25-də Ü.Hacıbəylinin «Leyli və Məcnun» operasının Bakıda H.Z.Tağıyevin teatrında ilk tamaşası oldu. Bu əsərlə Azərbaycanda və bütün Şərq aləmində opera sənətinin əsası qoyulub. Ü. Hacıbəyov operanın librettosunu Füzulinin eyniadlı poeması əsasında özü yazıb. 

Ü. Hacıbəyov 1909–1915-ci illərdə bir-birinin ardınca «Şeyx Sənan» (1909), «Rüstəm və Söhrab» (1910), «Şah Abbas və Xurşid Banu» (1912), «Əsli və Kərəm» (1912), «Harun və Leyla» (1915) operalarını yaradıb.

Opera ilə yanaşı, Ü.Hacıbəyov musiqili komediya janrında əsərlər də yaradı. «Ər və arvad» (ilk tamaşası - 1910), «O olmasın, bu olsun» (ilk tamaşası – 1911), «Arşın mal alan» (1913) musiqili komediyalarının mətnini də Ü.Hacıbəyov özü yazıb. Bununla o, həm də Azərbaycan dramaturgiyasında mühüm rol oynayıb. 

Bu səbəbdən adını çox iftixarla andığımız Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycan musiqi mədəniyyəti tarixində yeni gəlişmə yollarının və milli bəstəkarlıq məktəbinin özülünü qoymaqla yanaşı, Azərbaycan musiqisi tarixində ilk opera, ilk musiqili komediya və bir sıra digər janrlarda ilk nümunələrin yaradıcısı kimi xatırlanır. 

Çağdaş Azərbaycan musiqisinin banisi, karifey bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov 1948-ci il noyabrın 23-də ağır ürək çatışmazlığı səbəbi ilə dünyasını dəyişib.

Milli Məclisin Mədəniyyət Komitəsinin sədri Fazil Mustafa “Şərq”ə açıqlamasında Prezidentin Üzeyir Hacıbəylinin 140 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı Sərəncamını yüksək qiymətləndirib: 

“Azərbaycan Prezidentinin sərəncamı dövlətçilik tariximizə və ənənələrimizə, bu ənənələrin inkişafına verilən dəyərin göstəricisidir. Üzeyir bəy elə şəxsiyyətdir ki, onun yubileylərini sadəcə yuvarlaq rəqəmlər olanda yox, hər il qeyd etmək lazımdır. Respublikamızda hər il Üzeyir Hacıbəyovun anadan olduğu gün – 18 sentyabr «Musiqi günü» kimi qeyd edilir”.

Bu kimi şəxsiyyətlərin ölkənin pasportu olduğunu vurğulayan F.Mustafa Üzeyir bəyin də Azərbaycan dövlətinin, mədəniyyətinin simvolu olduğunu  deyib: “Elə şəxsiyyətlər var ki, onlar öz varlığı, şəxsiyyəti, dəyəri ilə bir millətin qaldırdığı, müqəddəsləşdirdiyi bayrağın görünməyən rəngi olur. Üzeyir bəy də Azərbaycan bayrağının görünməyən rəngidir. Ruhu şad olsun! Üzeyir bəy hər zaman milli qaynaqlarımıza söykənən insan olaraq qalıb və həmişə də bizim üçün bu cür insan olaraq xatırlanacaq”.

Deputatın sözlərinə görə, Üzeyir bəylə bağlı keçirilən hər bir tədbirə ciddi yanaşılmalı, onun yaratdığı dəyərlər bütün gənclərə aşılanmalıdır. Üzeyir bəy təkcə musiqiçi kimi yox, eyni zamanda Azərbaycanın düşüncə həyatında önəmli rol oynayan şəxsdir. O, mədəniyyət tariximizdə təkcə dahi bəstəkar kimi deyil, eyni zamanda böyük maarifçi-pedaqoq-ziyalı, peşəkar mühərrir (jurnalist), ədib, yazıçı, musiqi professoru, bacarıqlı elm və təhsil təşkilatçısı - akademik kimi də milli tariximizə imzasını qoymuş görkəmli şəxsiyyət kimi tanınmaqdadır.

Çağdaş Azərbaycan mədəniyyəti tarixinə şanlı səhifələr yazmış Üzeyir bəy Hacıbəylinin zəngin irsi dünya musiqi mədəniyyətinin Qızıl Fonduna daxil olub”.