Valideynlərə XƏBƏRDARLIQ Bu uşaqlarla ehtiyatla davranın

Hazırda ailələrdə ən aktual problemlərdən biri dünyaya gələn övladın sağlam olmamasıdır. Yeni doğulan uşaqlarda ən çox isə autizm problemi müşahidə olunur.

Valideynlər belə uşaqları erkən yaşda necə müəyyən etməlidirlər. Autizmli uşaqlarla necə davranmalı və onların gələcək həyatını necə tənzimləmək lazımdır?

Bu və digər mühüm məsələlərə aydınlıq gətirmək üçün Akademik. M.A. Topçubasov Adına Elmi-Cərrahiyyə Mərkəzinin, Xüsusiləşdirilmiş Angioloji Mərkəzin Klinik Psixoloqu Aytəkin Xanhüseynli ilə əlaqə saxladıq.

Həkim BAKU.WS-ə açıqlamasında bildirdi ki, valideynlər körpələrə erkən yaşdan diqqət yetirməlidirlər.

"Simptomları (əlamətləri) - göz təmasının olmamamsı, streotiplər(təkrarlanan davranışlar), ətraf aləmlə ünsiyyətin olmaması, ətrafda baş verən hadisələrə sanki laqeyd yanaşma (lakin öz maraq dairəsində olan hadisələrə laqeyd yanaşmama), adına reaksiya verməmə, nitq inkişafının olmaması, qida seçiciliyi, müəyyən asılılıq, bir əşyaya bağlanmaq, dəyişiklikləri qəbul etməmə, və. s.

Streotip (təkrarlanan hərəkətlər) dedikdə - pasiyentin sağa-sola yellənməsi, önə-arxaya irəliləyib və geri qayıtması, əllərini tez-tez çırpması, oturduğu yerdə ayaqlarını həddindən çox yelləməsi, barmaqlarını bir-birinə çırpması(və bu zaman əllərinə baxması) , hoppanması, fırlanması, əllərini bir-birinə sıxıb çənə altına doğru birləşdirməsi və. s. nəzərdə tutulur", - deyə Aytəkin Xanhüseynli bildirib.

Psixoloqun sözlərinə görə, bəzən valideynlər övladlarının problemli olduğunu qəbul etmək istəmirlər:

"Müraciət zamanı bildirirlər ki, axı mənim övladımın inkişafı əvvəl normal idi, sonradan bu problemlər oldu.

Bu belə deyil, səbəbini izah edim. Uşaq autizm spektr pozuntusudursa, 1 yaşa kimi valideynə görə, hər şey qaydasında gedir. Çünki o hələ körpəlik dönəminin başlanğıcındadır.

Az da olsa inkişaf-irəliləmə (proqress) gedir. ( iməkləyə, yeriyə bilir və.s) Bu baxımdan uşağın hər bir problemini valideyn sanki onun uşaqlığına aid edir. Düzələcək deyib keçir. Lakin 18-24-36 aylara çatdığı zaman, valideyn övladının digər uşaqlarla fərqliliyini və geri qaldığını hiss edir.

Çünki "Autizm spektr" pozuntusu olan uşaqlarda yaş artdıqca (əgər terapiyalara qatılmazsa) sanki geriləmə-reqressiya gedir.

Bu baxımdan valideyn bu problemləri erkən yaşda problem kimi görmür. Sonrakı yaşlarda bunlar valideynə böyük problem kimi görülür. "Mənim övladım sonradan belə oldu" deyə bildirirlər.

Autizm spektr pozuntusu olan pasiyentlərdə, intellekt ya normal, ya çox zəif, ya da yüksək ola bilər. Ən yüksək intellekt əsasən ASP-nun bir forması olan "Asperger" sindromunda olur".

Diaqnozları necə fərqləndirək?

Həkimin fikrincə, bu simptomları xüsusi müayinələrdən sonra müəyyən etmək mümkündür:

"Ümumiyyətlə yaxşı mütəxəssis diaqnozu dəqiqləşdirmədən öncə pasiyenti EEQ, Lor (Bera testi), nevroloq/psixiatr müayinələri ilə bərabər kompleks müayinələrə yönləndirməlidir. Bunlar müəyyən olduqdan sonra, diaqnoz mərhələsinə keçilə bilər.

PNİL - zamanı uşağın nitqində az da olsa (10-15 və ya daha az, daha çox) söz olur. Reabilitasiyaya qismən tez tabe olur.

Analiz-sintez etmə bacarığı, anlama-qavraması qismən daha güclü olur və streotiplər çoxluğu demək olar ki, yox dərəcəsində olur. (bəzi hallarda heç olmur) Hər bir halda mütləq vaxt itirmədən mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır".

"Autizm Spektr" pozuntusu bir uşaqla necə davranmalıdır?

Aytəkin Xanhüseynli deyir ki, autizmli uşaqla mütləq səbrlə davranmaq lazımdır:

"İlkin olaraq bu uşaqlara səbrli, mehriban, müsbət (yüksək) emosiyalarla yaxınlaşmalısınız. Xüsusi qayğıya ehtiyacı olan hər bir uşaq həssas olur. Onlarla mümkün qədər çox zaman keçirmək lazımdır.

Həm bilik və bacarıqları, davranış qaydalarını öyrətmək üçün, həm ətraf aləmlə əlaqə qurmasına kömək etmək üçün, həm də qayğını hiss etməsi üçün onlarla xüsusi qayğı ilə yanaşmaq lazımdır.

Ən əsası bu cür uşaqları necə varsa elə qəbul etmək, heç kəslə müqayisə etməmək lazımdır. Cəmiyyətdə xususi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar, gənclər, yaşlılar fərq qoyulmadan qəbul edilməlidir. Anlayış göstərilməlidir. Heç kim heyatından sığortalanmayıb. Onlarla empatiya (başqa şəxsin yerində özünü təsəvvür etmə) qurmağı bacarmalısınız".

Bəzi mütəxəssislər psixoloji problemi olan bir uşağın gələcəkdə cinayətkar, yaxud özünü təsdiq etməyən şəxs olduğunu deyirlər.

Həkim deyir ki, ümumiyyətlə hazırki dövrdə gənclərdə həddindən artıq qəzəb, stress və aqressiya görülür.

Psixologiyada güclü ruhi həyəcan vəziyyəti mənasına gələn və "affekt" adlandırılan psixoloji bir hal var.

Affekt -insanlarda anidən yaranan güclü, qısamüddətli, emosional bir haldır. Bunu niyə vurğuladım?

Yəni psixoloji problemi olan və ya olmayan (fərq etmir) hər bir şəxs bu affekt dönəmində özünə nəzarəti itirərsə, ətrafa zərər verə bilər.

Beynində kəskin oyanma yarandığı üçün öz davranışlarını itirə bilər və bir hadisə törədə bilər".

Ziya SƏCCAD