Icma.az
close
up
RU
Menu

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

Vasif SADIQLI, Dilçi akademikin “Dilin qorunmağa ehtiyacı yoxdur” iddiası barədə bir neçə kəlmə

Vasif SADIQLI, Dilçi akademikin “Dilin qorunmağa ehtiyacı yoxdur” iddiası barədə bir neçə kəlmə

Icma.az, Bakupost portalına istinadən məlumat verir.


“Bu gün mənə görə, cəmiyyətdə dilimizlə bağlı dərin mənası olmayan mübahisələr gedir: "Azərbaycan dili əldən gedir", "dilimizi qoruyaq" və s. Sən dili necə qoruyacaqsan? Dili əlinə silah alıb qoruyacaqsan? Dilin qorunmağa ehtiyacı yoxdur. Bu, mümkün deyil. Dil strukturdur. Amma nitqimizi qoruya bilərik. Bir dil kiminsə yanında 3 nəfərin başqa dildə danışması ilə əldən gedəcəksə, o dünəndən əldən getsə yaxşıdır…”. Ölkə.az xəbər verir ki, bu sözləri Xalq yazıçısı, Azərbaycan Dillər Universitetinin rektoru, akademik Kamal Abdulla Azərbaycan Dili üzrə Sertifikasiya İmtahanının sınaq versiyası üçün onlayn platformanın təqdimat mərasimində çıxışı zamanı deyib.

Akademikin bundan sonrakı fikri isə lap şedevrdir: “Mütaliəmizlə beynimizdəki dil quruluşunu təkmilləşdirərək qoruya bilərik”.

Ah, cahil qərblilər, ah, zavallılar, ah, binəvalar, niyə oxumursunuz bizim akademiklərin kitablarını, niyə dinləmirsiniz onların hikmət dolu çıxışlarını, niyə onlar qızıl xırdalayanda əlinizə qara qələm alıb, canalıcı sözlərini bloknotun ağ bağrına yazıb, sonra tətbiq, təbliğ, təşviq etmirsiniz? Nə üçün? Elə ona görə qara gündəsiniz. Sizə haqq olur. Dəli, ipləmə yığını, dili də qoruyarlar? Akademik düz deyir də. “Sən dili necə qoruyacaqsan? Dili əlinə silah alıb qoruyacaqsan?” Utanıb yerə girmirlər… Dil strukturdur də. Harada görünüb ki, strukturu qoruyalar? Dünyada elə struktur varmı ki, onu qorusunlar? Barmaqlarınızı qatlayın, sayın. Heç nə tapa bilməyəcəksiniz. O barmaqlar heyrətə gəlmiş sünbülqıran kimi maddım-maddım üzünüzə baxacaq…

Qərb ölkələri cahildir, elə bu cahillikləri üzündən dili inzibati rıçaqlarla qorumaq kimi əcaib-qəraib xəyallara düşürlər. Məsələn, fransızlar ağıllarını IX əsrdən itirərək, kilsə xütbələrinin latın dilində oxunmasını qadağan ediblər. 1635-ci ildə Fransa Akademiyası dilin istifadəsi üzrə normalar müəyyənləşdirib və onlara əməl edilməsini tələb edib. O vaxtdan Akademiya əcnəbi sözlərin dilə gətirilməsini ciddi nəzarətdə saxlayır və onların yalnız zəruri ehtiyac olanda və ildə 10-15 sözdən çox olmamaqla lüğət tərkibinə daxil edilməsini (!) tövsiyə edir.

Yenə həmin Fransada 1976-cı ildə fransız dilini ingilis dili və digər dillərin, eləcə də xarici mədəniyyətlərin həmləsindən qorumaq üçün qanun qəbul edilib. Bu ölkədə hətta NATO beynəlmiləl abreviaturu (akronimi) yoxdur, onu OTAN kimi yazırlar (Organization du traite de L’Atlantique Nord).

Fransızlar əcnəbi sözlərin dilə daxil olmasına yad mədəniyyətlərin kodlarının və həyat tərzi elementlərinin yerli dilə soxulub kök salması kimi baxır və bunu qəbul etmirlər. Buna görədir ki, 1994-cü ildə Fransada əcnəbi sözlərin istifadəsini qadağan edən daha sərt qanun - Turbon qanunu qüvvəyə minib. Bu qanuna görə, hər hansı sözün fransızca ekvivalenti tapılmayınca ondan istifadə edilmir. Yeri gəlmişkən, Jak Şirak Parisin meri olanda bu qanuna əsaslanaraq paytaxt küçələrində ingilis dilində olan bütün lövhələrin yığışdırılmasını və hətta ingilis şirkətlərinin adlarının fransız dilinə tərcümə olunmasını əmr etmişdi.

Almanlar da az aşın duzu deyillər. Onlar dillərini ötən əsrin sonlarından qorumağa başlayıblar. Qloballaşma dövründə ingilis dilinin populyarlığının artması almanların da ağlını başından çıxarıb. İngilisizm fırtınası onları o qədər hiddətləndirib ki, alman qardaşlar akademikin “mütaliə ilə beyindəki dil quruluşunu təkmilləşdirərək dili qorumaq” postulatı yoxmuş kimi davranıblar və XX əsrin sonunda dillərini, mədəniyyətlərini qorumaq üçün Alman Dili Assosiasiyası (Verein Deutsche Sprache) yaradıblar. Təşəbbüskar isə filoloq deyil, statistika professoru Valter Kremerdir. Assosiasiya 1997-ci ildən “İlin dil saxtakarı” (“Sprachpanscher des Jahres”) alçaldıcı titulunu təsis edib. Bu titul həm fiziki şəxslərə, həm də müəssisələrə verilir. Assosiasiya 2023-cü ildə bu titulu ölkənin təhsil və elmi tədqiqat naziri Bettina Ştark-Vatsingerə (Bettina Stark-Watzinger) verib. İngilisizmlərlə mübarizə aparan qurum hər il “ilin antisözü”nü də elan edir.

Mənbə: https://www.dw.com (“Deutsche Welle” – “Alman dalğası”).

Alman Dili Assosiasiyası ingiliscə söz və ifadələr işlədən şəxslərə və strukturlara təzyiq göstərmək üçün bütöv bir tədbirlər sistemi hazırlayıb. “Silahları" kütləvi etirazdır. Onlar ingilisizm işlədən şirkətlərə məktub göndərərək mallarını boykot etməklə hədələyir, ingiliscə reklam materiallarına “Mənimlə alman dilində danış!” sözləri yazılmış möhür vururlar. Cəmiyyətin qəzeti alman dilini pozan şirkətlərin siyahısını dərc edir. Nəticədə qorxuya düşən şirkətlər alman dilinə münasibətini dəyişir.

Daha neçə-neçə ölkəni nümunə göstərmək olar ki, yerli dili yad təsirlərdən qorumaq üçün qanunvericilik səviyyəsində müvafiq tədbirlər görüb. Uzağa getməyək, postsovet məkanında Rusiya, Gürcüstan, Qazaxıstan və s. Ölkələrdə də belədir. Ana dilinin dəyər hesab edildiyi hər bir ölkədə hakimiyyət orqanları onu xarici təhlükələrdən qorumaq, saflaşdırmaq, orijinallığını və gözəlliyini qorumaq üçün genişmiqyaslı tədbirlər görür. Bir qədər yuxarıda sadaladığımız tədbirlərdən də göründüyü kimi, bu siyasət bəzən linqvistik purizm həddinə çatır... Bu həssaslığı başa düşmək olur. Çünki dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, məşhur etnoloq, filosof Klod Levi-Stros çox sərrast ifadə etdiyi kimi, “…həm mədəniyyətin məhsulu, həm onun vacib tərkib hissəsi, həm də mədəniyyətin mövcudluğunun şərtidir. Dil hətta mədəniyyətin yaşamasının spesifik üsulu, mədəni kodların formalaşması faktorudur”.

Mirzə Cəlil demiş, deyəsən, çox qəmişliyə getdik. Yuxarıdakı misallardan sonra hörmətli akademik hirslənib deyə bilər ki, başqa ölkələrdən misal çəkmisiniz, bizim öz prinsiplərimiz, yanaşma tərzimiz, paradiqmamız, bütövdiqmamız var və s. Məncə, hörmətli Kamal müəllim hirslənməməlidir və ana dilinin taleyi üçün narahat olan vətəndaşlara da belə sərt şəkildə (“Sən dili necə qoruyacaqsan? Dili əlinə silah alıb qoruyacaqsan?”) xox gəlməməlidir. Çünki hamı akademik ola bilməz. Akademik olmayan şəxs isə hesab edə bilər ki, Dövlət Dil Komssiyasının üzvü olan akademikin Prezidentin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”ndan xəbəri olmalıdır.

Həmin Dövlət Proqramının əsas vəzifələrindən biri belədir: “3.1.1. Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun inkişafı, qorunması... “.

Bəs deyirdiniz dili qorumurlar? Kinayəli sual da verirdiniz: “Dili əlinə silah alıb qoruyacaqsan?”.

Məzkur Dövlət Proqramında “dilin qorunması” ifadəsi daha 5 dəfə işlədilir, bunlar tədbirlər kompleksidir və hər birinin akademikə birbaşa və ya dolayı dəxli var. Dövlət Proqramının 6.1.5. bəndində deyilir ki, Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi inkişafında və dilin təmizliyinin qorunmasında, eləcə də ədəbi dilin normalarına əməl olunmamasının, reklamlarda, ictimai iaşə obyektlərində Azərbaycan dilinin leksik və qrammatik qaydalarının pozulmasının qarşısının alınmasında ictimaiyyətin iştirakı təmin edilməlidir və bu bəndin icrasına məsul olanların biri də AMEA-dır, yəni həm də onun akademiki Kamal Abdulladır. Amma hörmətli akademik deyilən məsələdə ictimaiyyətin iştirakını təmin etmək əvəzinə, onlara hücum edir, çaşdırır, bu işdən çəkindirmək üçün heç bir elmi əsası olmayan iddia irəli sürür: “Dili qorumurlar... Hər kəs ...mütaliə yolu ilə beynindəki dil quruluşunu təkmilləşdirir” (?!)”.

Belə görünür, Dövlət Dil Komssiyasının üzvü olan hörmətli akademikin “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanundan da xəbəri yoxdur.

Həmin qanunun preambulasında deyilir: “Azərbaycan Respublikası Azərbaycan dilinin dövlət dili olaraq işlədilməsini öz müstəqil dövlətçiliyinin başlıca əlamətlərindən biri sayır, onun tətbiqi, qorunması və inkişaf etdirilməsinin qayğısına qalır...”.

Yenə həmin qanunda deyilir: “1.3. Azərbaycan Respublikası dövlət dilinin işlənməsini, qorunmasını və inkişafını təmin edir”.

Yenə həmin qanunda deyilir: “3.0. Dövlət dilinin işlənməsi, qorunması və inkişafı sahəsində dövlətin əsas vəzifələri aşağıdakılardır:

3.0.1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının və bu Qanunun tələblərinə uyğun olaraq dövlət dili ilə bağlı hüquq qaydalarının müəyyənləşdirilməsi;

3.0.2. dövlət dilinin tətbiqi işinə, bu dilin işlənməsi və qorunması ilə bağlı qanunvericiliyin müddəalarına riayət olunmasının təmin edilməsi;

3.0.3. dövlət dilinin inkişaf proqramının hazırlanması və dövlət büdcəsinin vәsaiti hesabına maliyyələşdirilməsinin təmin edilməsi;

3.0.4. dövlət dilinin saflığının qorunması, dilçilik elminin nәzәriyyәsi və praktikasının inkişafı üçün müvafiq şəraitin yaradılması və tədbirlərin həyata keçirilməsi”.

Yenə həmin qanunun II fəsli “Dövlət dilinin işlənməsi, qorunması və inkişafı” adlanır və s.

Bəs deyirdiniz dili qorumurlar? Kinayəli sual da verirdiniz: “Dili əlinə silah alıb qoruyacaqsan?”

Və yenə maraqlıdır ki, keçmiş dövlət müşavirinin, dilçi akademikin Prezidentin “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” 2018-ci il 1 noyabr tarixli 323 nömrəli Fərmanından da xəbəri yoxdur. Həmin Fərmanla Nazirlər Kabinetinə “dövlət dilinin tətbiqinə nəzarət edən, mediada, internet resurslarında və reklam daşıyıcılarında ədəbi dil normalarının qorunmasını təmin edən, dövlət büdcəsindən maliyyələşən “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi” publik hüquqi şəxs yaratmaq” tapşırılır. Absurda baxın ki, Dövlət Dil Komissiyasının üzvü həmin komissiyanın nəzdindəki Monitorinq Mərkəzinin nə məqsədlə yaradıldığından bixəbərdir. Ən qəribəsi isə odur ki, (bunu heç kəs oxumasın) akademik 24 (!) ildir üzvü olduğu Dövlət Dil Komissiyasının niyə yaradıldığını da bilmir. Rəsmi sənədlərdə həmin qurumun məhz “Azərbaycan dilinin dövlət dili olaraq qorunması və işləkliyinin təmin edilməsi” üçün yaradıldığı bildirilir. Əgər sizin təbirinizlə desək, dilin qorunmağa ehtiyacı yoxdursa, cənab Prezident vəzifəsi dili qorumaq olan o qurumu niyə yaradıb?

Belə. Yeri gəlmişkən, keçmiş dövlət müşavirinə xatırlatmaq istərdim ki (bunu da heç kəs oxumasın), onun keçmiş vəzifəsinin adında ədəbi dilimizin norması pozulub. Vəzifə belə adlanır: “Azərbaycan Respublikasının millətlərarası, multikulturalizm və dini məsələlər üzrə Dövlət müşaviri”. Buradakı səhvi orta məktəb müəllimi də tuta bilər...

Vəssalam, namə tamam. Xeyirli çərşənbə axşamları


Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:216
embedMənbə:https://www.bakupost.az
archiveBu xəbər 24 Mart 2025 13:14 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see266

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see261

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see244

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see237

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see235

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see220

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see218

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see212

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see211

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see211

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see209

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see206

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see205

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see204

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see203

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see186

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see183

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

16 Noyabr 2026 18:22see176

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

16 Noyabr 2026 23:35see174

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see174
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri