Vaşinqtonda “taxt” oyunu

Prezident Tramp Vens və Rubio arasında seçkiqabağı rəqabəti qızışdırır

ABŞ-ın daxili siyasətində pərdəarxası maraqlı dram baş verməkdədir: Donald Tramp 2028-ci il seçkilərində estafeti kimə ötürməyə hazır olduğunu müəyyənləşdirməyə başlayıb. Lakin ictimaiyyətin diqqətini sona qədər öz üzərində saxlamaq onun xarakterik üslubudur. Son günlər Amerika mətbuatının diqqətdə saxladığı əsas mövzulardan biri də budur.

“Axios” iddia edir ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp sadəcə hakimiyyəti varisinə ötürmək niyyətində deyil, əksinə partiyasına şərtləri diktə edəcək və 2028-ci ildə Respublikaçılar Partiyasının prezidentliyə namizədinin öz tərəfdarı olmasına çalışacaq.

“Axios” “Trampın son aktı başladı” adlı məqaləsində prezidentin ən yaxın məsləhətçilərinə istinadən verdiyi məlumatda yazır: “ABŞ prezidenti Donald Tramp qarşıdan gələn seçkilərdə hakimiyyəti varisinə asanlıqla təhvil vermək niyyətində deyil və Konqresə seçkilərdən sonra Respublikaçılar Partiyasına şərtləri diktə etmək üçün öz nüfuzundan istifadə etməyi planlaşdırır”.

Nəşrin məlumatına görə, Tramp 2026-cı ilin payızında Respublikaçıların Nümayəndələr Palatasına və ya Senata nəzarəti itirib-itirməməsinə biganə yanaşır. Uduzsalar belə, o, partiya yoldaşları arasında təsirinin ən azı eyni qalacağına və ya hətta artacağına inanır.

ABŞ Konqresinə ara seçkilər isə üç aydan sonra, 3 noyabrda keçiriləcək. Konqresə daxil olan Respublikaçılar Trampa daha sadiq olacaqlar, çünki onun tənqidçiləri ya seçkiləri tərk edir, ya da uduzurlar. Senatda əsas komitələrə Trampın müttəfiqləri Mayk Li, Ron Conson və Rik Skott sədrlik edə bilər. Nümayəndələr Palatasında onun bir neçə partiya yoldaşı - Tomas Massi və Marjori Teylor Qrin - Konqresdən ayrılacaq və onların yerlərini qələbələrini Trampın dəstəyinə borclu olan Respublikaçılar tutacaq.

Məqalədə 2028-ci il seçkilərinə xüsusi diqqət yetirilir. Trampın müşavirləri onun “kral qurucusu” olmaq, Respublikaçı namizədi və onun kampaniya platformasını müəyyən etmək niyyətində olduğunu bildiriblər. Onların fikrincə, Tramp 2028-ci il prezident seçkilərində J.D.Vens və Marko Rubio tandemini prezident və vitse-prezident kimi görmək istəyir.

Tramp öz namizədliyini irəli sürməyin mümkünlüyü ilə bağlı intriqanı sona qədər saxlayacaq. Lakin müşavirlərin fikrincə, bu, Vensə və Rubioya təzyiqi davam etdirmək üçün sadəcə piar məsələsidir. “Axios”-a görə, Ağ Ev həmçinin potensial rəqibləri – Florida qubernatoru Ron DeSantis və senatorlar Ted Kruz və Coş Houli də diqqətdə saxlayır.

Nəşrin qeyd etdiyi kimi, Tramp həmçinin prezidentlik səlahiyyətlərindən istifadə edərək vəsait toplamaq və prezidentlik müddətindən kənarda təsirini genişləndirməyi planlaşdırır.

Müşavirlərdən biri açıqlayıb ki, Tramp “kiməsə “Mənə pul ver” dedikdə və onlar ona pul verəndə xoşuna gəlir”. Digər müşavir əlavə edib ki, “Bank hesabın nə qədər böyükdürsə, bir o qədər güclüsən”.

“Axios” bir müddət əvvəl Respublikaçılar Partiyasının ənənəvi qanadının bəzi üzvlərinin prezident Donald Trampın ən çox ehtimal olunan varisi hesab edilən ABŞ-ın vitse-prezidenti Vensə qarşı ictimai kampaniya başlatdığını bildirmişdi.

Respublikaçılar Partiyasının daxilində eyni vaxtda bir neçə qrup Vensə qarşı çıxış edir: ənənəvi mühafizəkarlığın tərəfdarları, İsraili dəstəkləyən mühafizəkarlar və mediamaqnatı Rupert Merdokun media təşkilatlarının bir hissəsi. Nəşrin məlumatına görə, Merdok hətta son seçkilərdən əvvəl Trampa Vensin əvəzinə hazırkı dövlət katibi Marko Rubionu vitse-prezidentliyə namizəd seçməyi məsləhət görüb. Nəşrin qeyd etdiyi kimi, təşəbbüsə prezidentlik kampaniyaları zamanı Trampa qarşı çıxan “The Wall Street Journal” qəzetinin redaksiya heyəti rəhbərlik edib.

“The Washington Post” qəzetinin şərhçiləri Natali Allison və Ayzek Arnsdorf “Tramp 2028-ci il seçkilərindən əvvəl Vens-Rubio rəqabətini qızışdırır” məqaləsində mövzuya başqa prizmadan yanaşırlar. Jurnalistlər prezidentin müşavirlərinə istinadən yazırlar ki, Prezident Donald Tramp bu yaxınlarda donorlarla şəxsi söhbətində vitse-prezident J.D.Vensin 2028-ci il prezident seçkilərində qalib gəlməsini arzuladığını ifadə edib. Bəzi müşavirlər xəbərdarlıq edirlər ki, Tramp hələ varis barədə qərar verməyib, lakin bu açıqlama onun J.D.Vensi açıq şəkildə dəstəkləməyə hazır olduğunu göstərir.

Tramp təxminən iki həftə əvvəl Dəyirmi Ofisində donorlarla görüş zamanı deyib: “Son nəticədə biz Cey Dini seçməliyik”. Söhbətin məğzi ilə tanış olan və məsələni müzakirə etmək səlahiyyəti olmadığı üçün anonim qalmasını istəyən iki mənbə bunu söyləyib. Bu qeyri-rəsmi açıqlama Trampın son bir ildəki ritorikası ilə ziddiyyət təşkil edirdi. O, Vens və Dövlət Katibi Marko Rubio arasında öz xeyrinə rəqabəti açıq şəkildə qızışdırmışdı. Tramp açıq şəkildə ikisinin yaxşı bir tandem yarada biləcəyini düşünürdü və dəfələrlə hansını birinci yerdə görmək istədiyini dəqiqləşdirməkdən imtina edirdi.

Lakin Tramp Ağ Evdə vitse-prezidentini donorlara tərifləsə də, onları daim eyni sualla imtahana çəkir: Vens, yoxsa Rubio?

Ağ Ev rəsmisi bildirib ki, prezident ötən ayın sonlarında “Marine One” helikopterinin bortunda da hər iki siyasətçi ilə bağlı əməkdaşlarını sorğu-sual edib.

Trampın donorlar haqqında şərhləri ilə yaxından tanış olan müşaviri isə bildirib ki, prezident özlüyündə Vensin Respublikaçılar Partiyasında onun varisi olacağına qərar verib. Lakin onun sözlərinə görə, Vensin namizədliyini nə vaxt elan edəcəyini və ya Trampın onu nə vaxt açıq şəkildə dəstəkləyəcəyini demək “hələ çox tezdir”.

Bununla belə, Tramp digər altı müşaviri və tərəfdarı prezidentin nəhayət Venslə bağlı qərar verib-vermədiyinə əmin olmadıqlarını bildiriblər. Onlar həmçinin Trampın fərqli insanlara fərqli şeylər dediyini və 2028-ci ildə bu və ya digər namizədi dəstəkləmək barədə fikrini dəyişə biləcəyini qeyd ediblər. Trampın köməkçiləri ümumiyyətlə prezidentin axmaq görünməmək üçün dəstəyini elan etməyi təxirə salacağı ilə razılaşırlar.

Trampın “Marine One” helikopterinin bortunda Vens və Rubio ilə bağlı son sorğusu ilə tanış olan bir mənbə isə bildirib: “Qərarın artıq verildiyini düşünürsünüzsə, ya çox tez nəticə çıxarırsınız, ya da sadəcə prezidenti yaxşı tanımırsınız”.

Mövzu ilə bağlı fikri soruşulduqda Vens planları ilə bağlı şərh verməkdən imtina edib. Məsələ ilə bağlı onunla danışan insanlar bu ilin əvvəlində “The Washington Post” qəzetinə bildiriblər ki, o, hələ qərar verməyib. Vens iyun ayında “CBS”ə bildirib ki, ara seçkilərdən sonra məsələni həyat yoldaşı ilə müzakirə edəcək, lakin əlavə edib ki, “prezidentin ona tam dəstəyi verəcəyinə şübhə etmir”. O, dəfələrlə hazırkı işinə diqqət yetirdiyini və Rubio ilə yaxşı, dost münasibətlərinin olduğunu bildirib.

Lakin varislik uğrunda mübarizə perspektivi artıq mübahisəli ilkin seçkilərə xas olan gərginliyi yaradıb, donorlar, fəallar və digər partiya xadimləri Vensə həm dəstək, həm də etirazlarını açıq ifadə edirlər.

Ekspertlər bildirirlər ki, ara seçkilərdən çox şey asılıdır. Respublikaçılar Partiyasının zəif nəticəsi rəqiblərini Trampın seçdiyi namizədə qarşı yarışmağa və onun administrasiyasına qarşı daha sərt tənqidlər səsləndirməyə təşviq edə bilər. Vens və ya Rubio Respublikaçıların Trampın özünə qarşı yönəltməyəcəyi partiyadaxili hücumların hədəfinə çevrilmək riski daşıyır. Bu dinamika artıq internetdə özünü göstərir, burada sağçı təsir dairələri vitse-prezidenti İrana qarşı müharibəyə görə tənqid edirlər.

Tramp televiziya şousunu xatırladan siyasi intriqaları sevir və müşavirlərinin sözlərinə görə o, diqqəti seçdiyi varisinə verməyə tələsmir. Prezident iki siyasətçi arasında 2024-cü ildə vitse-prezidentliyə namizədlik dövründə etdiyi kimi, onun xeyir-duası uğrunda rəqabəti qızışdıraraq Vens və Rubio ilə, eləcə də mətbuatla məmnuniyyətlə oyunbazlıq edir.

Tramp həmçinin üçüncü müddətlə bağlı şayiələri alovlandırmağa can atır, müntəzəm olaraq sosial mediada “Tramp 2028” başlığı ilə şəkillər paylaşır və mitinqlərdə bu perspektiv haqqında zarafat edir. Amma Trampa yaxın olanlar onun bunu ciddiyə almadığını təsdiqləyirlər. Həm 2024-cü il vitse-prezidentlik yarışı zamanı, həm də indi Rubio Trampı vəzifəyə gəlməzdən əvvəl dəstəkləyən Respublikaçılar Partiyasının əksər donorlarının dəstəyindən istifadə edib. Vens Trampı 2024-cü ildə hakimiyyətə qaytaran yeni yaranmış MAGA koalisiyasına daha yaxındır, lakin indi təsirini itirmək riski ilə üzləşir. Bundan əlavə, vitse-prezident olduğu müddətdə o, Respublikaçılar üçün pul toplamağa kömək edən partiya donorları ilə münasibətlər qurub.

Vensin əsas üstünlüklərindən biri onun siyasi karyerasının sürətli yüksəlişidir. Senata seçilməsindən vitse-prezident vəzifəsinə təyin olunmasına qədər iki ildən bir qədər çox vaxt keçib. O, üç nüfuzlu mühiti birləşdirməyə müvəffəq olub: MAGA hərəkatı, mühafizəkar ziyalılar və bəzi texnoloji sahibkarlar.

Ağ Evdə Vens Trampın siyasi müdafiəçisi kimi fəaliyyət göstərir, fəhlə auditoriyası qarşısında çıxış edir, administrasiyanın vergilər, miqrasiya və sənayenin bərpası ilə bağlı siyasətini təbliğ edir. Respublikaçılar xüsusilə onun müsahibələrdə və ictimai debatlarda prezidentin gündəliyini ardıcıl və ciddi şəkildə izah etmək bacarığını yüksək qiymətləndirirlər.

Vens artıq 2028-ci il Respublikaçıların ilkin seçkilərində potensial namizədlər arasında ön sıralardadır. Yazda Yel Universitetinin keçirdiyi sorğu göstərdi ki, respublikaçıların 43 faizi onu dəstəkləməyə hazırdır, Marko Rubio isə 17 faiz səs toplayıb. Vitse-prezident sərt xətt mühafizəkarları və “America First” hərəkatı tərəfdarları arasında ən güclü mövqeyini saxlayır. Lakin “Yale Youth Poll”un sorğusuna görə, son bir neçə ay ərzində onun dəstəyi 8 faiz azalıb, Rubionun dəstəyi isə 12 faiz artıb.

“Vens son bir il yarım ərzində çox böyük siyasi iş görüb”, - deyə Trampın donorlara etdiyi son açıqlamalarla tanış olan bir müşavir bildirib. Onun sözlərinə görə, Vens iyun ayında İranla atəşkəs sazişi üzrə danışıqlar aparmaqla, rifah fırıldaqçılığı ilə mübarizə aparmaq üçün işçi qrupuna rəhbərlik etməklə və kitab turu çərçivəsində bir sıra media müsahibələri verməklə Trampı heyran edib.

İyul ayında atəşkəs sazişi nəticədə uğursuz olsa da, Vensin tərəfdarları onun danışıqlardakı rolunun hələ də siyasi qələbə hesab edilə biləcəyinə inanırlar. Xüsusən də seçicilər Trampın müharibəyə yanaşmasını əsasən bəyənmədikləri üçün, Vensin vasitəçiliyi ilə əldə edilən saziş populyar idi.

Rubio isə əksinə olaraq bir neçə əsas administrasiya vəzifəsində çalışıb, lakin bunların heç biri siyasi karyera üçün uyğun hesab edilmir. Hüquqi və təşkilati baxımdan Rubio dövlət katibi və ya milli təhlükəsizlik müşaviri vəzifəsində olduğu müddətdə prezidentliyə namizədliyini irəli sürə bilməz.

Mark Rubio 2028-ci il seçkilərinə dair hər hansı bir söhbətə ikrahla reaksiya verir və mövzu ilə bağlı əlavə suallardan yayınmaq üçün son zamanlar mediada çıxışlarını azaltdığını bildirib ki, bu da qaçılmaz olaraq daha çox şayiələrə səbəb olacaq. Lakin Rubionun komandası bu ilin əvvəlində mətbuat brifinqi zamanı onun kampaniya çıxışını əks etdirən və geniş yayılan videonu yayımladı. Bu çıxış onun ambisiyaları ilə bağlı şayiələri qısa müddətə qızışdırdı. Mənbənin sözlərinə görə, Rubio öz səlahiyyət müddətinin bitməsinə nə qədər vaxt qaldığını şəxsi şəkildə qeyd edib və sona qədər xidmət etmək niyyətində olduğunu bildirib. Onun kampaniyaya başlamağa hazır bir komandası və ya siyasi strukturu yoxdur.

Vensin tərəfdarları onu Tramp siyasətinin gənc varisi, Orta Qərb sənayesinin müdafiəçisi və sosial mühafizəkarlığı iqtisadi populizmlə birləşdirə bilən siyasətçi adlandırırlar. Tənqidçilər onu ideoloji cəhətdən sərt və həddindən artıq qütbləşən, Trampdan və varlı texnologiya dəstəkçiləri şəbəkəsindən asılı olan bir namizəd kimi görürlər. Vensin Piter Tilin çevrəsi ilə əlaqələri “The Washington Post” tərəfindən geniş şəkildə araşdırılıb.

Vens artıq 2028-ci il Respublikaçıların prezidentliyə namizədlik yarışında ön sıralarda yer alır, lakin o, hələ zəmanətli namizəd deyil. Onun perspektivləri ara seçkilərin nəticələrindən, iqtisadiyyatın vəziyyətindən, administrasiyanın xarici siyasət təşəbbüslərinin nəticəsindən və MAGA hərəkatının dəstəyini itirmədən müstəqil seçiciləri cəlb edə bilib-bilməyəcəyindən asılı olacaq.

Trampın müşaviri bildirib ki, Tramp hələ də Rubionun Vensin namizəd yoldaşı olmasını istəyir və prezident mütəmadi olaraq Dövlət Katibini tərifləyir. Lakin Rubionun həqiqətən Vensin vitse-prezidentliyinə namizədi olub-olmayacağı hələ də məlum deyil.

İlqar RÜSTƏMOV
XQ