Vaşinqtondan Moskva və Tehrana MESAJ: sanksiyalar danışıqları necə dəyişəcək?

ABŞ Konqresində Rusiya və İrana qarşı iqtisadi təzyiqi gücləndirən qanun layihəsinin irəliləməsi Vaşinqtonun hər iki istiqamətdə yeni siyasi mərhələyə hazırlaşdığını göstərir.

Rusiya Ukrayna müharibəsinə görə daha sərt sanksiyalarla hədələndiyi halda, Tramp İranın ABŞ ilə razılaşmağa çalışdığını bildirir. Lakin həm qanun layihəsinin hüquqi mərhələsi, həm də Tehranla mümkün danışıqların şərtləri ətrafında bir sıra açıq suallar qalır.

Mövcud vəziyyəti və proseslərin mümkün nəticələri ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a fikirlərini bölüşən politoloq Züriyə Qarayeva bu sənəd hələ qüvvəyə minmiş qanun deyil və onun qəbul proseduru tam başa çatmayıb. Dediyinə görə, Nümayəndələr Palatasının Prosedur Komitəsi layihəni dəstəkləyərək aşağı palatanın müzakirəsinə çıxarıb. Növbəti əsas mərhələ layihənin özü üzrə yekun səsvermənin keçirilməsidir:

“Senat sənədi daha əvvəl qəbul etdiyindən, Nümayəndələr Palatası mətni dəyişmədən təsdiqləsə, layihə Trampın imzasına göndərilə bilər. Sənəddə Rusiya rəhbərliyinin, Mərkəzi Bankın, aparıcı bankların, enerji və müdafiə şirkətlərinin, oliqarxların və “kölgə donanması”nın hədəfə alınması nəzərdə tutulur. Buna görə layihə sadəcə növbəti sanksiya paketi deyil, Rusiyanı Ukrayna məsələsində güzəştə məcbur etməyə hesablanan geniş iqtisadi təzyiq mexanizmidir”.

Politoloqa görə, Rusiya və İranın eyni sənəddə birləşdirilməsi Vaşinqtonun bu iki dövləti qarşılıqlı əlaqəli təhlükəsizlik problemi kimi qiymətləndirdiyini göstərir. Onun sözlərinə görə, ABŞ hesab edir ki, Tehran Moskvanı müxtəlif hərbi və texnoloji vasitələrlə dəstəkləyərək Ukrayna müharibəsinin davam etdirilməsində dolayı rol oynayır:

“ Layihə İran Sanksiyaları Aktının qüvvədə qalma müddətinin 2031-ci ilədək uzadılmasını da nəzərdə tutur. Bu addım göstərir ki, Tramp administrasiyası Tehranla danışıq ehtimalından bəhs etsə də, iqtisadi təzyiq vasitələrindən imtina etmək niyyətində deyil. Əksinə, sanksiyalar gələcək danışıqlarda İranı daha çox güzəştə məcbur etmək üçün gücləndirilir. Vaşinqtonun ümumi strategiyası əvvəlcə qarşı tərəfin iqtisadi və siyasi imkanlarını məhdudlaşdırmaq, daha sonra isə danışıqları ABŞ-nin üstün mövqeyindən aparmaqdır”.

Züriyə Qarayeva: ABŞ hesab edir ki, Tehran Moskvanı dəstəkləyərək Ukrayna müharibəsinin davam etdirilməsində rol oynayır

Trampın İranın “tez və çarəsiz şəkildə” razılaşmaq istədiyi barədə bəyanatına gəlincə, müsahibimiz qeyd edib ki, İranın hərbi zərbələr, sanksiyalar və enerji ixracındakı məhdudiyyətlər səbəbindən ciddi təzyiq altında olduğu şübhəsizdir. Bununla belə, Trampın ifadəsini İranın artıq təslim olmağa hazırlaşması kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Tehran danışıqlar üçün sanksiyaların qaldırılması, təhlükəsizlik təminatları və müharibənin nəticələrinin kompensasiya edilməsi kimi ağır şərtlər irəli sürür. Z.Qarayeva bildirib ki, İran Hörmüz boğazındakı mövqeyi, regional silahlı şəbəkələri və ABŞ bazalarına təhlükə yaratmaq imkanları vasitəsilə hələ də müqavimət gücünü qoruyur. Tramp isə qarşı tərəfi zəif göstərməklə mümkün razılaşmanı əvvəlcədən Amerikanın qələbəsi kimi təqdim etməyə çalışır. Deməli, bu bəyanat müəyyən reallığa əsaslansa da, onun mühüm hissəsi psixoloji təzyiq və siyasi kommunikasiya məqsədi daşıyır.

“Yaxın dövrdə hansı ssenari daha real görünür və bu proseslər Azərbaycan üçün hansı nəticələr doğura bilər” sualını cavablandıran həmsöhbətimiz deyib ki, hazırkı şəraitdə hərtərəfli razılaşmadan daha çox vasitəçilər üzərindən mərhələli diplomatik proses ehtimal olunur. İlk mərhələdə hərbi əməliyyatların məhdudlaşdırılması, Hörmüz boğazında təhlükəsiz keçidin təmin edilməsi və qarşılıqlı hücumların dayandırılması müzakirə edilə bilər. Sonrakı mərhələdə İranın nüvə proqramı, beynəlxalq yoxlamalar və sanksiyaların qismən yumşaldılması gündəmə gələ bilər.

“Lakin ABŞ sanksiyaları uzunmüddətli şəkildə möhkəmləndirdiyi, Tehran isə onların ləğvini ilkin şərt saydığı üçün tərəflər arasında ciddi fikir ayrılığı qalır. Hazırkı qanun layihəsində Azərbaycan ayrıca sanksiya hədəfi kimi göstərilmir və ölkəmizin avtomatik şəkildə məhdudiyyətlərlə üzləşəcəyi barədə iddiaların hüquqi əsası yoxdur. Bununla belə, Rusiya və İran ətrafında təzyiqin artması Azərbaycanın ticarət marşrutlarına, enerji siyasətinə və regional təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərə biləcəyi üçün Bakı prosesləri diqqətlə izləməlidir”, - Züriyə Qarayeva qeyd edib.

Zülfü Məmmədov