Vaşinqtonun yeni Yaxın Şərq strategiyası

Güc siyasəti, enerji təhlükəsizliyi və dəyişən geosiyasi nizam

Hörmüz boğazından başlayan böyük geosiyasi oyun

XXI əsrin beynəlxalq münasibətlər sistemi yenidən tarixi dönüş nöqtəsinə yaxınlaşır. Ukrayna müharibəsi hələ başa çatmamış Yaxın Şərqdə artan gərginlik, Sakit okean hövzəsində ABŞ-Çin rəqabətinin dərinləşməsi, Avropanın sürətlə hərbiləşməsi və enerji bazarlarında davam edən qeyri-müəyyənlik göstərir ki, dünya artıq əvvəlki təhlükəsizlik modelindən uzaqlaşır. Bu yeni geosiyasi mənzərənin mərkəzində isə yenə də Yaxın Şərq dayanır. Son aylarda ABŞ və İran arasında münasibətlərin kəskinləşməsi, Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış gərginlik və qarşılıqlı hərbi addımlar beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini bir daha bu regiona yönəltdi. ABŞ İranın hərbi imkanlarını zəiflətməyə yönəlmiş zərbələr endirir, İran isə buna cavab olaraq regiondakı ABŞ obyektlərini hədəfə alır. Hadisələrin inkişafı enerji bazarlarında ciddi narahatlıq yaradıb, beynəlxalq daşımaların təhlükəsizliyi məsələsini yenidən gündəmə gətirib. Hörmüz boğazı dünya neft və mayeləşdirilmiş qaz ticarətinin əsas arteriyalarından biridir, ona görə də burada yaranan hər hansı uzunmüddətli böhran enerji qiymətlərinə, inflyasiyaya, beynəlxalq logistika zəncirlərinə, nəticədə, qlobal iqtisadi artıma birbaşa təsir göstərir.

ABŞ administrasiyası Yaxın Şərq siyasətini tədricən yenidən formalaşdırır. Bir tərəfdən Vaşinqton Hind-Sakit okean regionunu prioritet elan edir, digər tərəfdən Yaxın Şərqin tamamilə nəzarətdən çıxmasını ABŞ-ın milli təhlükəsizlik maraqlarına və qlobal iqtisadi sabitliyə ciddi risk sayır. Məhz buna görə Vaşinqton regionda iki əsas məqsədi paralel şəkildə həyata keçirməyə çalışır: beynəlxalq enerji marşrutlarının təhlükəsizliyini qorumaq; İranın regional hərbi təsir imkanlarını məhdudlaşdırmaq. Bu strategiya ABŞ-ın uzun illər formalaşdırdığı çəkindirmə (deterrence) konsepsiyasının davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin bu dəfə vəziyyət əvvəlkilərdən daha mürəkkəbdir. İran həm hərbi imkanlarını artırıb, həm də regionda müxtəlif müttəfiq aktorlarla əlaqələrini gücləndirib. Eyni zamanda, Çin və Rusiya kimi böyük güclərin Yaxın Şərqdə artan diplomatik və iqtisadi fəallığı Vaşinqtonun qərarlarını daha həssas edir.

Bu gün beynəlxalq ictimaiyyəti narahat edən əsas məsələ təkcə ABŞ-İran münasibətləri deyil. Əsas sual budur: Hörmüz boğazında uzunmüddətli böhran yaranarsa, dünya enerji bazarları buna tab gətirə biləcəkmi, yeni inflyasiya dalğası başlayacaqmı, Avropa iqtisadiyyatı yenidən enerji böhranı ilə üzləşəcəkmi, Asiyanın sənaye nəhəngləri alternativ marşrutlar tapa biləcəkmi? Məhz bu suallar Vaşinqtonun qərarlarını qlobal miqyasda əhəmiyyətli edir.

Dünya liderləri hansı mövqedədir?

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlər yalnız öz sərhədlərini yox, həm də iqtisadi marşrutları, enerji dəhlizlərini, texnologiya zəncirlərini və informasiya məkanını qorumağa çalışır. ABŞ-İran qarşıdurması da məhz bu səbəbdən regional hadisə olmaqdan çıxaraq qlobal geosiyasi sınağa çevrilib. Ən diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, dünyanın aparıcı dövlətləri eyni hadisəyə müxtəlif prizmadan yanaşır. Onların mövqeləri ilk baxışdan ziddiyyətli görünsə də, hər biri öz milli maraqları çərçivəsində məntiqidir.

Vaşinqton hesab edir ki, Hörmüz boğazı üzərində hər hansı dövlətin faktiki nəzarət yaratması beynəlxalq dəniz hüququnun pozulması və dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi riskdir. ABŞ administrasiyası buna görə regiondakı hərbi mövcudluğunu “enerji təhlükəsizliyi” və “azad gəmiçilik” prinsipləri ilə əsaslandırır. Son günlər ABŞ rəsmiləri İranın boğazda hücumları dayandırması və bütün marşrutların maneəsiz açılması ilə bağlı açıq öhdəlik götürməsini tələb ediblər. “Reuters”-in enerji analitikləri qeyd edirlər ki, Hörmüzdə uzunmüddətli qeyri-sabitlik təkcə Yaxın Şərq üçün yox, Asiya və Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün də ciddi nəticələr doğura bilər. Buna görə də Vaşinqton öz siyasətini qlobal ticarətin qorunması kimi qələmə verir.

Brüssel üçün prioritet müharibənin genişlənməsinin qarşısını almaqdır. Avropa İttifaqı bir tərəfdən İranın nüvə proqramı və regiondakı hərbi fəaliyyətindən narahatdır, digər tərəfdən isə enerji bazarlarında yeni şokun Avropa iqtisadiyyatına ağır zərbə vuracağını anlayır. BBC, “Le Monde” və “Der Spiegel”-də dərc olunan təhlillərə inansaq, Avropa hərbi eskalasiyanın yox, diplomatik kanalların qorunmasının tərəfdarıdır. Bununla belə, Avropa dövlətləri ABŞ-la strateji tərəfdaşlığı da zəiflətmək istəmir. Bu səbəbdən Brüsselin siyasəti “çəkindirmə ilə dialoq” modeli üzərində qurulub.

Pekin hadisələrə daha çox geoiqtisadi prizmadan baxır. Çin dünyanın ən böyük enerji idxalçılarından biridir və Hörmüz boğazında yaranan hər hansı böhran onun sənayesinə, ixrac potensialına birbaşa təsir göstərir. Çin rəhbərliyi açıq şəkildə hərbi eskalasiyanın əleyhinə çıxış etsə də, birtərəfli sanksiyaların genişləndirilməsinə də ehtiyatla yanaşır. Beynəlxalq analitiklər hesab edirlər ki, Pekin hazırkı mərhələdə “strateji gözləmə” siyasəti yürüdür. Çin nə ABŞ-la açıq qarşıdurmaya getmək, nə də İranı tamamilə itirmək istəyir. Onun əsas marağı enerji marşrutlarının işlək qalması və “Bir kəmər, bir yol” layihəsinin təhlükəsizliyidir.

Moskva hadisələri ABŞ-ın Yaxın Şərqdə təsir imkanlarının sınağı kimi qiymətləndirir. Rusiya bir tərəfdən İranla strateji münasibətləri qoruyur, digər tərəfdən regionun tamamilə nəzarətdən çıxmasının öz maraqlarına da uyğun olmadığını anlayır. Rəsmi Moskvanın bəyanatlarında əsas vurğu diplomatik həll yollarına salınır. Bununla yanaşı, beynəlxalq münasibətlər üzrə bir çox rusiyalı ekspert hesab edir ki, uzunmüddətli qeyri-sabitlik enerji qiymətlərinin yüksəlməsi səbəbindən Rusiya iqtisadiyyatı üçün müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Lakin bu üstünlüklər qlobal iqtisadi tənəzzül riski ilə balanslaşdırılır.

Ankara son illər xarici siyasətində vasitəçilik diplomatiyasını gücləndirib. Türkiyə həm NATO üzvüdür, həm də İranla geniş iqtisadi əlaqə saxlayır. Bu səbəbdən Ankara açıq şəkildə tərəf seçməkdən çox danışıq platformalarının genişləndirilməsini dəstəkləyir. Türkiyə ekspertləri hesab edirlər ki, Yaxın Şərqdə davamlı sabitlik yalnız regional dövlətlərin də iştirak etdiyi çoxtərəfli təhlükəsizlik mexanizmi yaradıldığı halda mümkün ola bilər.

Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər, Küveyt və Bəhreyn üçün əsas məsələ iqtisadi sabitlikdir. Onların büdcələri enerji ixracından asılıdır. Müharibənin genişlənməsi isə neft infrastrukturunu, limanları, beynəlxalq investisiyaları, logistikanı risk altına salır. Buna görə də Körfəz ölkələri bir tərəfdən ABŞ təhlükəsizlik zəmanətlərini qorumağa çalışır, digər tərəfdən İranla tam qarşıdurmadan yayınmağa səy göstərir.

İsrail rəhbərliyi İranın nüvə və raket proqramını ölkəsinin milli təhlükəsizliyi üçün əsas təhdid sayır. Bu səbəbdən Təl-Əviv Vaşinqtonun sərt xəttini dəstəkləyən azsaylı aktorlardan biridir. Bir sıra təhlükəsizlik analitikinin fikrincə, İsrail hesab edir ki, İranın hərbi potensialının zəiflədilməsi regionda uzunmüddətli çəkindirmə balansını gücləndirə bilər.

Beynəlxalq media hadisələrə necə baxır?

Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, aparıcı beynəlxalq media orqanlarının təhlillərində ton fərqli olsa da, bir ümumi nəticə görünür. “Reuters” diqqəti daha çox enerji bazarları və iqtisadi nəticələrə yönəldir. Analitiklər hesab edirlər ki, bazarlar hələ də riskləri tam qiymətləndirmir və uzunmüddətli böhran qiymətlərə daha ciddi təsir göstərə bilər. CNN-də yayımlanan şərhlərdə əsas sual bundan ibarətdir: ABŞ və İran eskalasiyanı müharibə üçünmü artırır, yoxsa daha sərt şərtlərlə danışıqlara qayıtmaq üçün? Bu yanaşma “eskalasiya yolu ilə danışıqlar” modelini müzakirəyə çıxarır. “The Guardian” isə humanitar nəticələrə diqqət çəkərək mülki infrastrukturun zərər görməsi və regional sabitliyin pozulmasının yaratdığı riskləri ön plana çıxarır. Beləliklə, müxtəlif siyasi baxışlara malik media platformalarının təhlillərində belə bir ortaq məxrəcə gəlinir: hərbi eskalasiya davam etdikcə diplomatik həll daha da çətinləşir, lakin enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq ticarətin qorunması bütün tərəflərin ortaq marağı olaraq qalır. Tarix göstərir ki, Yaxın Şərqdə hərbi üstünlük qazanmaq siyasi sabitlik yaratmaq demək deyil. Əfqanıstan, İraq, Suriya və Yəmən təcrübələri bunu açıq şəkildə nümayiş etdirib. Digər tərəfdən, beynəlxalq ticarətin və enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi də dövlətlərin legitim marağıdır. Buna görə də əsas sual artıq “kim qalib gələcək?” yox, “gərginliyi necə idarə etmək olar?” sualıdır. Bu məsələdə beynəlxalq analitiklər arasında tam fikir birliyi olmasa da, bir neçə ortaq yanaşma formalaşıb.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert