Xakas türkləri, dili və məskunlaşma yerləri

Məqalə məsləhətçi professor Gülsüm Killi Yılmazın töhfələri ilə Ankara Universiteti Dil, Tarix və Coğrafya fakültəsi Çağdaş Türk Ləhçələri və Ədəbiyyatı kafedrasının elmlər namizədi Səidə Burhanəddinova tərəfindən hazırlanıb

...Elmi mənbələrdə Minusin, Abakan və ya Yenisey tatarları kimi yazılan xakaslar Cənubi Sibirdə yaşayan ən qədim türk xalqlarından biridir.

SİA Türkiyə saytlarına istinadən xəbər verir ki, Çin mənbələrindən əldə edilən məlumata görə, varlığı VIII-IX əsrlərdən bəlli olan və etnik cəhətdən Yenisey qırğızları ilə qohum hesab edilən Xakas türkləri Çar Rusiyası dövründə digər türk tayfaları kimi tatar adlanırdı. Onlar görkəmli tarixçi Nikolay Kozminin ideyalarının təsiri ilə Tan sülaləsinin salnaməsi əsasında Orta Yenisey çayı vadilərində qurulan Hyaqas dövlətindən ilhamlanaraq Oktyabr inqilabından sonra, daha dəqiq desək, 1917-ci ilin 20-30 iyul tarixlərində Çarkov kəndində milli qurultaydan sonra Xakas adlandırılmağa başlandı.

Xakas türkləri əsasən Rusiya Federasiyasının tərkibində yerləşən və mərkəzi Abakan şəhəri olan Xakas Muxtar Respublikasında yaşayırlar. 2023-cü il yanvarın 1-nə olan statistik məlumata görə, ölkə əhalisinin sayı 530,2 min nəfər olsa da, Xakas türkləri cəmi 12,71 faizini təşkil edir. Xakaslar həmçinin Krasnoyarsk diyarı və Tuva Muxtar Respublikasının müxtəlif şəhər kəndlərində yaşayırlar.

Xakas türklərinin sıx yaşadığı Xakas Respublikasının sərhədləri ən qədim türk tarixi və mədəniyyətinin keçdiyi bir bölgədir. Rusiya bu yeri tutmazdan əvvəl elə ruslar tərəfindən bura Qırğızıstan torpaqları da adlanırdı. Bölgə ruslar tərəfindən işğal edildikdən sonra I Pyotrun 1707-ci il fərmanı ilə Minusinsk diyarı adı ilə Çar Rusiyası imperiyasına daxil edildi, sonralar Sovet İttifaqına tərkibində oldu. Xakas torpaqları 1991-ci ilin iyununda Xakas Muxtar Vilayətindən Xakas Respublikasına çevrildi.

Tarixi din şamanlığın bəzi ünsürləri ilə yanaşı xristianlığı da qəbul etmiş Xakas türklərinin bu gün də danışdığı ana dili türk ləhcələri arasında qədim qırğız dilinin ortaq xüsusiyyətlərini daşıyan Fu-yü türkcəsi, şorci və sarı uyğur dillərinə bənzəyir. Coğrafi və linqvistik prinsiplərə görə türk dialektlərinin təsnifatında Şimal-Şərqi və ya Sibir qrupuna daxildir.

Yazı dili olaraq isə xakaslar Sibirdəki digər türk zadəgan ailələri kimi əski türk runik əlifbasından istifadə ediblər. Amma bu yazı dili ənənəsi türk-monqol yürüşü ilə kəsilib. Daha sonra Xakas xanları kalmık əlifbasını öyrənərək monqol dilində yazışıblar. XVII əsrdən bu günədək təxminən 270 il Rusiya imperiyası, daha sonra Sovet İttifaqı və nəhayət Rusiya Federasiyasının tərkibində rusiyalılarla iç-içə yaşayan xakaslar 1924-1926-cı illərdən bəri kiril əlifbalı Xakas dilində yazıb-oxuyurlar.

Sibirdəki digər türk ləhcələrinə nisbətən daha az ana dilində danışılan Xakas türkcəsi bu gün böyük ölçüdə rus dilinin təsiri altındadır. Bu təsir daha çox danışıq dilində hiss olunur. Xüsusilə 20-ci əsrdə rus dili bütün Xakas türkcəsinə güclü təzyiq göstərib, dilin sosial sahədə istifadəsini məhdudlaşdırıb və danışanların sayının azalmasına səbəb olub. Ona görə də xakas türkcəsi daha çox kənd yerlərində və yaşlı əhali arasında danışılır, gənclər ana dilini az bilir.

XX əsrin 90-cı illərində SSRİ-nin dağılmasından sonra Xakasiyada Xakas türkcəsinin dirçəldilməsi istiqamətində səylər geniş vüsət aldı, təhsil prqoramları hazırlandı, məktəblərdə xakas türkcəsi dərslərinin sayı artırıldı, maarifləndirici materiallar çoxaldı və rəsmi dilə çevrildi. Bütün bunlara baxmayaraq, Rusiya Federasiyasının Xakas Respublikasında rus dili hələ də birinci sıradadır. Bu səbəbdən Xakas türkcəsi UNESCO-nun 2010-cu il “Nəsli kəsilməkdə olan dillərin qırmızı kitabı”nda “Təhlükədə olan dillər” kateqoriyasında yer alır.