Xarici borc artırılacaq: Səbəb nədir, nəticə nə ola bilər?

Pərviz Heydərov yazır...

Cari ilin oktyabr ayının 1-nə Azərbaycanın dövlət borcu 25 milyard 365 milyon 100 min manat təşkil etməklə ölkədə istehsal edilən ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 19.5%-nə bərabər olub. Borcun 17 milyard 46.8 milyon manatı daxili, 4 milyard 893.1 milyon dollar isə xarici borcun payına düşür.

Göründüyü kimi, xarici dövlət borcunun məbləği daxilidən az təşkil etməkdə davam edir. Bu da, Prezident İlham Əliyevin hələ illər öncə irəli sürdüyü təşəbbüs nəticəsində həyata keçirilən strategiyaya uyğundur. Və odur ki, xarici borcun ümumi borc portfelində həcmi az təşkil etməklə yanaşı, 2021-ci ildən ÜDM istehsalının artması hesabına ona nisbətdə payı da azalan xətt üzrə inkişaf edir.

Təxminən yeddi il öncə, yəni 2018-ci il 24 avqust tarixdə dövlət başçısının 424 nömrəli Sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarəedilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya" təsdiq edilmişdi. Hansı ki, həmin sənəddə dövlət borcu sahəsində dayanıqlığı təmin etməklə onun ÜDM-ə nisbətdə həcmini tədricən azaltmaq qarşıya məqsəd qoyulmuşdu.

2018-2025-ci illər üzrə ümumi dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətdə yuxarı həddinin 30%-dən çox olmaması və 2025-ci ilədək 20%-dən aşağı salınması hədəf olaraq götürülmüşdü.

Xarici borc öhdəlikləri səviyyəsini isə yerli maliyyə bazarını inkişaf etdirməklə ÜDM-in 10%-dən aşağı hissəsinə endirmək planlaşdırılmışdı.

Yeri gəlmişkən, qeyd edim ki, həmin vaxtda, yəni sözügedən strategiya təsdiq olunan ildə xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 20.3% təşkil edirdi. 2023-cü ilin əvvəlinə isə bu rəqəm 2.5 dəfə azaldılaraq artıq, 8.6%-ə salınmışdı.

2024-cü ilin əvvəlinə isə 8.9%-ə bərabər idi.

2022-ci ilin 30 dekabr tarixində isə "Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarəedilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiyanın 2022-2025-ci illər üzrə yenilənməsi çərçivəsi" təsdiq edildi ki, bu sənəddə isə qarşıya daha yeni hədəflər qoyuldu.

Belə ki, strategiyada əvvəlki sənəddə müəyyən edilən əsas istiqamətlər və məqsədlər dəyişməz olaraq saxlanılmaqla, 2022-2025-ci illər ərzi üçün dövlət borcalmalarının idarəedilməsinə dair yeni çərçivə müəyyən olundu ki, 2030-cu ilin sonunadək uzunmüddətli baxış irəli sürülüb.

Başqa sözlə, yeni strategiya da əvvəlkində müəyyən olunduğu kimi yalnız, yeni borcalmalarla bağlı deyil, dövlət borcu və zəmanəti ilə alınan vəsaitlərlə də bağlı cari vəziyyətin təhlil edilməsini, riskləri və görüləcək tədbirləri əhatə etmiş sayılır.

Əgər 2018-ci ildən bu sənədlər ortaya qoyulmasa idi və ölkəmizdə dövlət borcu məsələsinə strateji yanaşma olmasaydı indiyədək çoxdan irimiqyaslı borclanmaya getmişdik və xarici borc daxili borc səviyyəsini ötüb keçmişdi.

Ancaq ölkəmiz bu illər ərzində qeyd etdiyim kimi, xaricdən borc almağı azaldıb, əvəzində daxili borclanmanı genişləndirib. Nəticədə də daxili maliyyə, xüsusən də onun ən mühüm seqmenti olan qiymətli kağızlar bazarı müəyyən dərəcədə inkişaf etmişdir.

Halbuki, böyük enerji resurslarına sahib olduğumuzdan ödəniş qabiliyyətli ölkəyik və odur ki, xaricdən gen-bol vəsait cəlb edə bilərik. Strateji valyuta ehtiyatlarımız cari ilin 9 ayında 10.5 milyard artaraq 81.5 milyard dollara çatıb. Bu, ilin əvvəli ilə müqayisədə 14.7% çox deməkdir.

Lakin ilin əvvəlində də yazmışdım ki, ölkəmiz xarici borclanma kursunu və yəni bu sahədə siyasətini tezliklə əks, yəni nisbətən artırmaq istiqamətində dəyişəcək. Belə ki, ölkə iqtisadiyyatının genişləndirilməsi ilə bağlı qarşıda bir sıra iri həcmli investisiya tələb edən məsələlər dayanır ki, bu da, dövlət büdcəsinə və ehtiyatlarımıza yük yarada bilər.

Ona görə də xaricdən borc alışı indiyədək olanın əksinə, artırılacaq.

2026-cı ilin dövlət büdcəsi haqqında qanunda Azərbaycanda daxili dövlət borclanmasının yuxarı həddi (limiti) 2 milyard manat, xarici isə 6 milyard manat olacaq. Bu rəqəmlər, 2025-ci ilin təsdiq olunmuş proqnozları ilə müqayisədə müvafiq olaraq eyni və 71.4% çox təşkil edir.

Dövlətin borc yükünün artırılacağı Maliyyə Nazirliyinin açıqladığı müvafiq sənəddə də qeyd edildiyi kimi bir sıra prioritet sahələr, o cümlədən, nəqliyyat sektoru, su təchizatı, məşğulluq, sosial müdafiənin gücləndirilməsi üzrə layihələrin maliyyələşdirilməsi məqsədilə nəzərdə tutulur.

Yəni, qeyd etmək istədiyim odur ki, bütün bunlar strateji hədəflərə uyğun olaraq planlaşdırılıb. Belə ki, ölkə başçısı özü dəfələrlə tapşırıb ki, dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 30% həddi keçməsin. Və buna dair konkret sənədlər də imzalanıb.

Odur ki, burada qeyri-adi heç nə yoxdur. Ümumiyyətlə, cari ilin sonuna ölkəmizin həm xarici, həm daxili dövlət borcunun ümumi məbləğinin 25.4 milyard manat səviyyəsinə, yəni proqnoz üzrə nəzərdə tutulan ÜDM-in 19.6%-nə çatacağı gözlənilir ki, 2026-2029-cu illər ərzinin sonuna qeyd olunan rəqəmlərin müvafiq olaraq 32 milyard manat və 19.8% təşkil edəcəyi planlaşdırılıb.

Göründüyü kimi, əslində hər hansı ciddi bir artım baş verməyəcək.