Xarici ticarət balansımız üç dəfə azalıb: Səbəb nədir?

Pərviz Heydərov yazır...

Dövlət Statistika Komitəsi (DSK) tərəfindən ötən ilin yanvar-dekabr ayları ərzində ölkəmizin sosial-iqtisadi yekunlarına dair bir sıra nəticələr açıqlansa da, Gömrük Komitəsinin statistikasına əsasən hələ ki 2024-cü ilin yalnız yanvar-noyabr aylarının yekunu bəllidir. Buna rəğmən, yenə də qeyd edə bilərik ki, xariclə alış-verişimiz azalır.

Gömrük orqanlarında qeydiyyatı aparılan, lakin rəsmiləşdirilməyən hələ tam başa çatdırılmamış ixrac olunmuş xam neft və təbii qazın statistik qiymətləndirilmiş dəyəri də nəzərə alınmaqla 2024-cü ilin yanvar-noyabr ayları ərzində ölkənin xarici ticarət dövriyyəsinin həcmi 42 milyard 813 milyon 700 min ABŞ dolları təşkil edib ki, bunun 24 milyard 042 milyon dolları və ya 56.2 %-ni ixrac, 18 milyard 771 milyon 700 min dolları, yəni 43.8 %-i isə idxal məhsullarının dəyərinə bərabər olub.

Nəticədə 5 milyard 270 milyon 300 min dollar müsbət saldo yaranıb.

Müqayisə üçün qeyd edim ki, 2023-cü ilin eyni dövrünə nəzərən bu, xarici ticarət dövriyyəsi üzrə faktiki qiymətlərlə 1.1 % artım ifadə etsə də, real ifadədə 3.1 %, o cümlədən ixracda 5.4 % azalma, idxalda isə 0.6 % artım deməkdir.

Ümumiyyətlə, ölkəmizin xarici ticarət dövriyyəsi ilkin olaraq 2023-cü ildən etibarən azalmağa başlayıb. Bu, niyə baş verir sualına cavab olaraq həmişə yazmışam ki, səbəb təkcə neft-qaz sektoruna aid deyil, qeyri-neft-qaz məhsulları ixracının və dəyərinin azalmasında da axtarılmalıdır. Halbuki, statistikaya görə ölkə iqtisadiyyatı durmadan artır və bu, ən çox qeyri neft-qaz sektoru hesabına baş verir.

2024-cü ilin yanvar-noyabr ayları ərzində də qeyri neft-qaz məhsullarının ixracı 3 milyard 090 milyon 600 milyon dollar təşkil etməklə 2023-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə faktiki qiymətlərlə 1.9 % artım nümayiş etdirdiyi halda, real ifadədə 11 % azalma göstərib. Bütövlükdə ötən ilin dekabr ayı istisna olmaqla 11 ayı ərzində idxal və ixrac əməliyyatların dinamikasına diqqət yetirdikdə də ixracın enib-qalxan xətt üzrə hərəkət etdiyi fonda, idxalın dayanıqlı şəkildə üzü yuxarıya doğru düz xətlə yüksəldiyini görürük.

Bəs, bu nə ilə bağlıdır? Neft-qaz sektoru üzrə azalmanın səbəbləri aydındır: dünya bazarlarında qiymətlər əlverişli deyil, hasilat enir və sair... Bəs, qeyri-neft-qaz məhsulları?

Ölkədə istehsal olunan qeyri neft-qaz sektoru məhsullarının ümumi ixracda payı onsuz da cüzidir. Hələ ki, heç bir ciddi əhəmiyyətli kütləvi istehlak tələbatına malik sənaye məhsulu istehsal etmirik. Əsas kənd təsərrüfatı məhsullarıdır, meyvə-tərəvəzdir və sair. Bunların da ixracı azalıb və azalmaqda da davam edir. Niyə?

Təbii ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi... Ölkəmizdən qeyri neft-qaz məhsullarının ixracının azalmasına zəmin yaradan məhz üçüncü ildir ki, qeyd olunan müharibənin yaratdığı fəsadlardır, konkret desək, eyni bazardan asılı olmağımızdır. Odur ki, 2023-cü ildəndir xarici ticarətimizdə iqtisadiyyatın hər iki sektoru üzrə ixracımız enir və bu sanki, dayanıqlı xarakter almaq istəyir.

Ölkəmizin iqtisadiyyatının inkişafında Rusiyanın böyük önəmi var və bu, ənənəvi xarakter daşıyır. Qeyd etmək istədiyim odur ki, qeyri neft-qaz sektoru ixracı potensialımız üzrə şaxələnmiş bazar şəraiti imkanlarına sahib deyilik. Xüsusən də kənd təsərrüfatı məhsulları, meyvə-tərəvəz üzrə. Bu isə çox ciddi mənfi haldır.

Sözügedən sektorun inkişafı bir nömrəli prioritet seçilən ölkədə isə ixrac bazarlarının sayının çox olması və bu sahədə alternativlik, nail olunması ən vacib məsələlərdən sayılır.

Ümumiyyətlə, iqtisadi artımda ən dayanıqlı hərəkətverici qüvvə xırda istehsalçılar, fərdi təsərrüfatlar sayılırlar. Bizdəsə qeyd olunan kontingentdə olanlar Rusiyaya alternativ heç bir bazar tanımırlar. İş ondadır ki, neçə illərdir qeyri neft-qaz sektorunun inkişafını prioritet seçilsə də vəziyyət eyni olaraq qalır.

Artıq üçüncü ildir ki, sözügedən bazar öz səmərəlilik səviyyəsini itirib və qeyd olunan bazar adi meyvə-tərəvəz satışı üçün də əvvəlki kimi effektli sayılmır.

Sözün qısası, vəziyyət elədir ki, ölkəmizdən kənd təsərrüfatı məhsulları və meyvə-tərəvəz ixracı sahəsində mövcud tənəzzülün qarşısının alınacağı və bu prosesin səngiyəcəyi, tezliklə əks tendensiyanın start götürəcəyi sanki gözlənilmir.

Halbuki, neft-qaz sektoru məhsullarının ixracda payı yüksək olduğundan, onun azalması fonunda qeyri neft-qaz sektoruna daxil məhsulların ixracı gərək azalmasın, artsın. Yeri gəlmişkən, qeyri neft-qaz sektoru məhsulları ixracı üzrə dinamik artım olsaydı belə, onun sürəti neftdən və qazdan əldə etdiklərimizi əvəz edən deyildi.

Yuxarıda qeyd etdim ki, 2024-cü ilin yanvar-noyabr ayları ərzində ölkənin xarici ticarət dövriyyəsi üzrə müsbət saldo 5 milyard 270 milyon 300 min dollardır. Müqayisə üçün xatırladım ki, 2023-cü ilin yekununa görə isə bu rəqəm 16 milyard 613 milyon 210 min dollara bərabər idi.