Xəstəxanadan əvvəlki ünvan

Bəziləri birbaşa dar ixtisaslı mütəxəssis axtarır, bəziləri müayinədən-müayinəyə keçir, digərləri isə narahatlıq ciddi həddə çatana qədər gözləməyi üstün tutur. Bu fərqli davranışların arxasında müxtəlif səbəblər dayana bilər. Ancaq onların hamısı bir məsələyə gətirib çıxarır: insanın tibbi yardıma ehtiyacı yarandığı andan düzgün istiqamətləndirilməsi nə dərəcədə vacibdir?

Səhiyyə sisteminin işi yalnız xəstəlik müəyyənləşdirildikdən sonra başlamır. Xəstəliyin erkən aşkarlanması, risklərin vaxtında qiymətləndirilməsi, xroniki problemlərin nəzarətdə saxlanması və pasiyentin ehtiyacına uyğun mütəxəssisə yönləndirilməsi də tibbi xidmətin ayrılmaz hissəsidir. Bu baxımdan, ilkin tibbi yardım sistemin arxa planında qalan texniki mərhələ deyil. Əksinə, o, insanla səhiyyə sistemi arasında ilk və ən mühüm əlaqə nöqtələrindən biridir.

Ailə həkiminin rolu da məhz burada üzə çıxır. O, yalnız xəstələnəndə müraciət edilən həkim deyil. Pasiyentin sağlamlıq vəziyyətini izləmək, profilaktik müayinələrə ehtiyacını müəyyənləşdirmək, mövcud xəstəliklərin gedişinə nəzarət etmək və lazım gəldikdə onu müvafiq mütəxəssisə yönləndirmək ailə həkiminin əsas funksiyalarındandır. Bu əlaqə düzgün qurulduqda pasiyentin tibbi xidmətlər arasında istiqamətini müəyyənləşdirməsi asanlaşır.

Bununla belə, ailə həkimliyi institutunun mövcudluğu hələ onun bütün imkanlarından istifadə edildiyi demək deyil. Xidmətin səmərəliliyi vətəndaşın həkimə çıxış imkanlarından, tibbi kadrlarla təminatdan, müayinə və diaqnostika imkanlarından, eləcə də pasiyentlə həkim arasında yaranan etimaddan asılıdır. İnsan müraciət etdiyi yerdə suallarına cavab tapa bilmirsə, növbəti addımını özü müəyyənləşdirməyə çalışır. Bu isə tibbi xidmətin ardıcıllığını poza və pasiyentin düzgün istiqamətləndirilməsini çətinləşdirə bilər.

Azərbaycanda ilkin tibbi yardımın inkişafı səhiyyə sisteminin qarşısında duran əsas məsələlərdən biridir. Açıqlanan konsepsiyada ailə həkimliyi institutunun gücləndirilməsi, tibb müəssisələrinin maddi-texniki bazasının yaxşılaşdırılması və rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi kimi istiqamətlər nəzərdə tutulur. Bu hədəflərin əhəmiyyəti onların sənəddə yer alması ilə deyil, gündəlik tibbi xidmətin keyfiyyətinə və əlçatanlığına hansı töhfəni verməsi ilə ölçüləcək.

Məsələnin başqa tərəfi də var. Şəhərdə yaşayan insanla ucqar kənddə yaşayan vətəndaşın tibbi xidmətə çıxış imkanları eyni olmaya bilər. Həkim çatışmazlığı, məsafə və diaqnostik imkanların məhdudluğu ilkin tibbi yardımın təşkilinə təsir göstərən amillərdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Azərbaycan səhiyyə sisteminə dair 2024-cü il icmalında da kənd yerlərində tibbi kadrlarla və infrastrukturla bağlı çətinliklərə diqqət yetirilir. Deməli, ilkin tibbi yardımın gücləndirilməsi yalnız idarəetmə qaydalarının təkmilləşdirilməsi deyil, həm də tibbi xidmətlərin bütün əhali üçün real əlçatanlığının təmin olunması deməkdir.

Səhiyyənin imkanlarını qiymətləndirərkən müasir avadanlıqları, mürəkkəb əməliyyatları və ixtisaslı həkimləri ön plana çəkmək təbiidir. Ancaq xəstəliyin vaxtında aşkarlanması və ağırlaşmaların qarşısının alınması da az əhəmiyyət daşımır. Çünki müalicənin nəticəsinə təsir göstərən amillərdən biri də xəstənin tibbi yardıma hansı mərhələdə müraciət etməsidir.

Bəlkə də səhiyyənin səmərəliliyinə başqa bir sualla yanaşmaq lazımdır: xəstə xəstəxanaya çatanda ona nə qədər yaxşı xidmət göstərilir? Bu sual vacibdir. Amma ondan əvvəl başqa bir sual gəlir: insan xəstəxanaya çatana qədər lazımi tibbi yardımla təmin olunurmu?

Həkim-terapevt Şəhla Babayevanın sözlərinə görə, xəstəliyin ilkin mərhələsində düzgün qiymətləndirmə aparıldıqda pasiyentin ehtiyacına uyğun mütəxəssisə yönləndirilməsi asanlaşır. Bu zaman vaxt itkisi azalır və tibbi xidmətlərin daha səmərəli təşkili üçün imkan yaranır: "Müasir yanaşmalar erkən diaqnostika, fərdiləşdirilmiş müalicə və davamlı nəzarət prinsiplərinə əsaslanır. Bu prinsiplər xəstəliklərin ağırlaşmasının qarşısını almaqda mühüm rol oynayır. Əsas məqsəd xəstəlik ağırlaşdıqdan sonra müdaxilə etmək deyil, sağlamlıq risklərini vaxtında müəyyənləşdirmək və vətəndaşa davamlı tibbi dəstək göstərməkdir. Hər bir xəstə üçün ilk diaqnoz mühüm mərhələdir. Düzgün və vaxtında qiymətləndirmə xəstənin vəziyyətini dəqiq müəyyənləşdirməyə, lazımi tibbi yardımın gecikmədən göstərilməsinə imkan verir".

Həkim deyir ki, bu məsələdə ailə həkiminin rolu böyükdür. Ailə həkimi xəstəliklərin profilaktikası, diaqnostikası və müalicəsi ilə məşğul olur. Hər bir şəxs səhhətində yaranan problemlə əlaqədar ilk növbədə ailə həkiminə müraciət etməlidir. Ailə həkimləri müalicə təyin edə, tibbi göstəriş əsasında laborator və instrumental müayinələrə, ehtiyac olduqda isə ixtisas həkiminə göndəriş verə bilərlər: "Ailə həkimi vətəndaşın sağlamlıq vəziyyətini mütəmadi izləyən, xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına və mümkün ağırlaşmaların qarşısının alınmasına kömək edən əsas tibbi əlaqələndirici olmalıdır. İlkin mərhələdə düzgün qiymətləndirmə aparıldıqda pasiyentin ehtiyacına uyğun mütəxəssisə yönləndirilməsi asanlaşır, vaxt itkisi azalır və tibbi xidmətlərin daha səmərəli təşkili üçün imkan yaranır".

SEVİNC