Xivə: qədim şəhərin qəlbində ikinci gün

Xivə, 7 noyabr, Tamilla Məmmədova, AZƏRTAC

Özbəkistana səfərimizin ikinci səhəri sanki zamanın dayandığı bir məkanda — qədim qala-şəhər olan İçan-Qalanın dar küçələri və gil evləri arasında açıldı. Görünüşü ilə Bakının İçərişəhərini xatırladan bu məkan sanki keçmişin nəfəsini bu günlə birləşdirir. Qapılardan içəri addım atdığımız andan sanki hər şey dəyişdi: maşın səsi kəsildi, havanı sevinc səsləri və təzə bişmiş çörəyin qoxusu bürüdü. Qum kərpicdən hörülmüş hündür divarlar, dar küçələr, naxışlı qapılar, mavi günbəzlər — hər şey tarixlə nəfəs alır, amma bu günlə yaşayır.

İçan-Qala Özbəkistanın incisi sayılır. Burada çoxsaylı mədrəsələr, məscidlər, minarələr, hücrələr, sənətkarlıq emalatxanaları və karvansaralar yerləşir. Bu unikal tarixi şəhərdə sakinlər yaşayır və işləyir, ilin istənilən vaxtında hər bir qonağı təbəssümlə qarşılayıb, bu yerin bütün möcüzələrindən danışmağa hazırdırlar.

Şəhərin divarları V–VI əsrlərdə tikilib. İçan-Qalanın əksər binaları öz ilkin görkəmini qoruyub saxlayıb — daşla döşənmiş küçələr, minarələr, məscidlər, mədrəsələr və hücrələr. Hətta müasir binalar da qədim memarlıq üslubuna uyğun bəzədilib. Otuz il əvvəl İçan-Qala UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilib.

Şəhərin mərkəzində XX əsrin əvvəllərinə aid nadir bir dini-mədəni kompleks olan İslam-Xoca mədrəsəsi yerləşir. Memarlıq ansamblı mədrəsədən və təxminən 56,6 metr hündürlüyə malik minarədən ibarətdir. Bu abidə ansamblını Xivə xanı Asfandiyarxanın vəziri, maarifçi İslam-Xoca təsis edib. Tikintidə öz dövrünün ən mahir ustaları çalışıb, onların arasında Xudoyberqan Xoca da olub. Memarların niyyətinə görə, kontrast əsas ifadə vasitəsi idi, belə ki, kiçik ərazidə ən hündür minarə ilə ən kiçik mədrəsə yanaşı yerləşdirilib.

Daxilində qırxa yaxın ibadət otağı və böyük günbəzli zal vardır. 1910-cu ildə tikinti başa çatdıqda, İslam-Xoca minarəsi Orta Asiyanın ən hündür minarələrindən biri sayılırdı. Ondan bir qədər qərbdə isə Özbəkistanın ən iri mədrəsələrindən biri Məhəmməd Amin-xan mədrəsəsi yerləşir. Onun böyük ölçüsü heyrət doğurur: birinci mərtəbədə 125 ibadət otağı, ikinci mərtəbədə isə eyvanlar, beş günbəz və künc qüllələri var. Bütün bina parlaq səthli kərpicin və ornamental oyma naxışların harmoniyasıdır.

İçan-Qalada gəzintidən sonra biz növbəti məkana Xivə Prezident Məktəbinə yollanırıq. Geniş yol bizi şəhərin kənarında salınmış müasir kampusa gətirdi — burada başqa bir Xivə başlayırdı: gənc, dinamik, gələcəyə yönəlmiş bir Xivə. Ətrafda səliqəli yaşıllıqlar, dalğalanan bayraqlar, təmiz fasadda əks olunan açıq səma.

Binaya daxil olduq. İçəridə səssizlik hökm sürürdü, amma bu, muzey səssizliyi deyildi — diqqət və çalışma atmosferi idi. Səssizcə addımlayan tələbələrin, yavaş səslə danışan müəllimlərin səsləri eşidilirdi. Hər tərəf gələcəyin enerjisi ilə dolu idi. Burada hər bir şagird sanki bilir ki, o, təkcə öz karyerasını deyil, Özbəkistanın sabahını qurur.

Sonra biz Xarəzmin keçmişi ilə gələcəyini birləşdirən məkana — Xarəzm Mamun Akademiyasına yollanırıq. Bu müəssisə 1997-ci ildə yenidən bərpa edilib. Foyeyə daxil olarkən xüsusi bir atmosfer hiss olunur: laboratoriyalar, tədqiqat mərkəzləri, “Xivə xanlığının tarixi” adlı sərgi.

İkinci mərtəbədə qədim əlyazmalar, keramika fraqmentləri, rəsədxana maketləri ilə zəngin muzey yerləşir. Bütün bunlar sanki pıçıldayır: “Biz min il əvvəl ulduzları sayanları unutmamışıq”. Akademiyanın laboratoriyalarında regionun aqrar texnologiyaları öyrənilir, bitki növləri, torpaq və suvarma sistemləri təhlil edilir. Burada tarix elmlə, qədim müdriklik isə müasirliyin praktik vəzifələri ilə qovuşur.

Nəhayət biz şəhərin istehsal mərkəzinə — Xivə xalça kombinatına yollanırıq. Günəşlə işıqlanmış geniş sexdə toxuculuq dəzgahlarının sıraları, ipliklər, naxışlar, iynələrin altında parlayan saplar...

Kombinatın fəaliyyəti təkcə ölçüləri ilə deyil, həm də modern yanaşması ilə təsir bağışlayır. Zavod yaxın keçmişdə yaradılmış və regionun tekstil sənayesinin flaqmanlarından biri hesab olunur. Rəsmi məlumata görə, müəssisədə hər il təxminən 4,2 milyon kvadratmetr xalça və xalça məmulatı istehsal edilir.

Maraqla dolu baxışlarımıza işçilər təbəssümlə cavab verirdilər. Sexin arxasında hazır məhsullar zalı yerləşirdi: müxtəlif ölçü, rəng və texnikalarda xalçalar. Biz birinin qarşısında dayandıq — qalın xovlu, tünd rəngli: firuzəyi yaşıl zolaqlar... Etiketdə yazılmışdı: Made in Uzbekistan.

Burada sənətkarlıq ixrac tarixçəsinə çevrilir: məhsullar ABŞ, Rusiya, Çin və MDB ölkələrinə göndərilir. Texnologiyaya baxmayaraq, hiss olunur ki, hər bir xalça təkcə məmulat deyil, Xivə və Xarəzmin mədəni həyatının bir parçasıdır.

Küçəyə çıxdıqda axşamın sərin havası bizi qucaqlayır. Xivə sadəcə mədəniyyət abidəsi deyil, həm də müasirliyin canlı fabrikidir, burada tarix və sənaye əl-ələ verərək addımlayır.