Xocalı faciəsi bizim qan yaddaşımızdır

1992-ci ilin fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri beynəlxalq hüquq normalarını kobud şəkildə pozaraq, mühasirədə olan Xocalı şəhərinin dinc əhalisini ağır hərbi texnika ilə hədəf almışdır. Şəhər sakinləri müdafiəsiz vəziyyətdə olarkən, onlara qarşı misli görünməmiş qəddarlıq göstərilmiş, Xocalı tamamilə yerlə-yeksan edilmişdir.

Xocalı soyqırmı yalnız Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı yönəlmiş bu dəhşətli cinayət əməli nəticəsində 613 nəfər dinc azərbaycanlı milli mənsubiyyətinə görə vəhşicəsinə qətlə yetirilib. Onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə qoca olub. Nəticədə 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirib. Bundan başqa, 487 dinc sakin ağır yaralanıb, 1275 nəfər girov götürülüb. Girov götürülənlərdən 150 nəfərin, o cümlədən 68 qadının və 26 uşağın taleyi naməlumdur.

Ümummilli lider Heydər Əliyev Xocalının o dövrdəki ölkə rəhbərliyi tərəfindən tamamilə müdafiəsiz buraxılmasına kəskin etiraz edərək deyib: “O zamankı iqtidarın Azərbaycanın milli müstəqilliyinə və xalqımıza qarşı xəyanətkar mövqeyi, öz konstitusion vəzifə borcuna cinayətkar laqeydliyi, ardı-arası kəsilməyən siyasi hakimiyyət oyunları, respublikada baş alıb gedən anarxiya və başıpozuqluq, ayrı-ayrı siyasətbazların məkrli şəxsi ambisiyaları bu tarixi faciənin törədilməsinə birbaşa şərait yaratmışdır. Uzun müddət dörd tərəfdən düşmən əhatəsində taleyin ümidinə buraxılmış vətəndaşlarımızın imdad dolu harayı qulaqardına vurulmuş, Xocalının xilas olunması üçün real imkanların mövcudluğuna baxmayaraq, günahsız əhali məqsədyönlü şəkildə bu milli qırğına sürüklənmişdir. Xocalı soyqırımı erməni faşizminin iç üzünü bir daha açıb göstərməklə təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı yönəlmiş tarixi cinayətdir və beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq sivilizasiyalı dünya tərəfindən məhkum olunmalıdır”.

“Soyqırımı” anlayışı 1948-ci ildə qəbul edilmiş və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən təsdiqlənmiş “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiya ilə beynəlxalq hüquqda təsbit olunmuşdur. Konvensiyaya əsasən, milli, etnik, irqi və ya dini qrupu tam və ya qismən məhv etmək niyyəti ilə törədilən əməllər soyqırımı kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycan tərəfi Xocalıda baş vermiş hadisələrin konkret etnik qrupa – azərbaycanlılara qarşı yönəldiyini və sistemli xarakter daşıdığını bildirir. Bu mövqeyə əsasən, mülki əhalinin, xüsusilə qadınların, uşaqların və yaşlıların hədəf seçilməsi beynəlxalq humanitar hüququn, o cümlədən 1949-cu il Cenevrə konvensiyalarının müddəalarının kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir.

Bununla yanaşı, hadisələrin beynəlxalq hüquq baxımından təsnifatı məsələsi müxtəlif müstəvilərdə müzakirə predmeti olaraq qalmaqdadır. Ayrı-ayrı ölkələrin qanunverici orqanları və bəzi beynəlxalq təşkilatlar hadisələrə siyasi-hüquqi qiymət vermiş və müvafiq qətnamələr qəbul etmişlər. Lakin hadisələrin “soyqırımı” kimi tanınması məsələsi beynəlxalq hüquqi institutlar səviyyəsində yekdil mövqe ilə təsdiqlənməmişdir.

Azərbaycan Respublikasının ümummilli lideri Heydər Əliyev Xocalı hadisələrini Azərbaycan xalqına qarşı yönəlmiş ağır cinayət kimi qiymətləndirmiş və onlara siyasi-hüquqi qiymət verilməsinin vacibliyini vurğulamışdır. Onun təşəbbüsü ilə 26 fevral tarixi rəsmi anım günü elan edilmişdir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev də çıxışlarında Xocalı hadisələrini uzun illər davam etmiş münaqişə siyasətinin qanlı səhifəsi kimi xarakterizə etmiş və hadisələrin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində aparılan fəaliyyətləri xüsusi qeyd etmişdir.

Bu çərçivədə müxtəlif ölkələrdə anım mərasimləri, konfranslar və məlumatlandırma kampaniyaları təşkil olunmuşdur. “Xocalıya ədalət” və “Justice for Khojaly” təşəbbüsləri çərçivəsində beynəlxalq mediada materiallar dərc edilmiş, akademik müzakirələr aparılmışdır. Bu fəaliyyətlər hadisələrin insan hüquqları və beynəlxalq humanitar hüquq kontekstində təqdim edilməsinə yönəlmişdir.

2020-ci ildən sonra bölgədə formalaşmış yeni siyasi reallıqlar fonunda Azərbaycanın nəzarəti bərpa olunmuş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Bu proses çərçivəsində Xocalı şəhərində infrastruktur layihələrinin icrası, sosial obyektlərin tikintisi və mərhələli məskunlaşma tədbirləri həyata keçirilməkdədir.

Yenidənqurma prosesi yalnız fiziki infrastrukturun bərpası ilə məhdudlaşmır; bu, eyni zamanda sosial-mədəni həyatın dirçəldilməsi, tarixi yaddaşın qorunması və münaqişədən sonrakı mərhələdə davamlı sülh və sabitliyin təmin olunması kontekstində qiymətləndirilir.

Xocalı hadisələri Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında mühüm yer tutur və onların hüquqi-siyasi qiymətləndirilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Eyni zamanda, bu hadisələr beynəlxalq hüquq, insan hüquqları və silahlı münaqişələrin humanitar nəticələri baxımından elmi tədqiqat obyekti kimi aktuallığını qoruyur.

Kənan Quliyev

YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi