Yalançı qardaşlığın qurbanı

Söhbət Nəriman Nərimanovun siyasi faciəsindən gedir

Ətrafda qəribə bir sükut, havada köhnə kitabların qoxusu var. Sanki xəyal dünyasındasan, həm də gerçəkliyin tən ortasında qalmısan. Əslində, muzeylərin hər biri belə hiss etdirir. Onları bir-birindən xatirələr fərqləndirir. Uzun illər sonra da xatirələrin xatırlanırsa, demək, mübarizən əbəs yerə olmayıb. Böyük əməl və fikir sahiblərinin dünyasına yol açan rubrikamızın budəfəki ünvanı Nəriman Nərimanovun Xatirə Muzeyidir.

Azərbaycan xalqının böyük şəxsiyyətlərindən biri Nəriman Nərimanov vaxtilə ailəsi ilə birlikdə bir müddət bu evdə yaşamışdı. Otaqları gəzərkən oğlu Nəcəfə yazdığı “Bitməmiş məktub” diqqətimi çəkdi. O bu məktubu yazdıqdan cəmi iki ay sonra həyatla əbədi vidalaşıb. Görəsən, ölümün yaxınlaşdığını hiss etdiyi üçünmü qəlbindən keçənləri kağıza köçürmək ehtiyacı duymuşdu?

“Mən insanın insan tərəfindən istismarının əleyhinəyəm. Mən bütün varlığımla harada olursa-olsun köləliyin əleyhinəyəm. Mən bəşəriyyətin tezliklə azadlığa çıxması, nadanlıqdan, habelə köləlikdən azad olması yollarını axtarırdım”.

Sətirlər burada bitmir. Görkəmli dövlət xadimi, yazıçı, həm də həkim olan Nərimanov hələ 6 yaşındakı oğluna ən böyük təhlükənin haradan gələ biləcəyini də anlatmaq istəyirdi: “Mənim əziz Nəcəfim! Hakimiyyət dalınca qaçma, çünki o, adamı korlayır. Əgər sən adamı tanımaq, onun bütün daxili aləmini bilmək istəyirsənsə, həmin adamı bir müddət vəzifə başına qoy. Həmin adam bütün bacarığını və nöqsanlarını büruzə verəcəkdir”.

Məktubu sona qədər oxudum. Fikirlər tamamlanmışdı. Bəs bu yazının adı niyə “Bitməmiş məktub”dur - deyə muzeyin bələdçisi Vəsilə xanımdan soruşdum. O bildirdi ki, çünki məktubu oxumaq Nəcəfə qismət olmur. İkinci Dünya müharibəsi zamanı 24 yaşında həlak olur.

Aradan illər keçir... Nəriman Nərimanovun tədqiqatçısı, alim Vəli Məmmədov Nəcəfin məzarını ziyarət edir. Qaranlıq düşdüyü üçün o, qəbir üstündə, sönük fənər işığında atasının yazdığı məşhur “Bitməmiş məktub”u oxuyur.

Məktubu ehtiyatla yerinə qoydum. Muzeyin əməkdaşları Vəsilə və Firuzə xanımla söhbətimizə davam etdik.

Yemək otağında növbəti vitrinin qarşısında ayaq saxladıq. 1906-cı ildə Həsən bəy Zərdabi ilə birlikdə Azərbaycan müəllimlərinin I qurultayını təşkil edənlərdən biri də Nəriman Nərimanov idi. Həmin gün gənc Nərimanın odlu-alovlu çıxışı hər kəsi düşündürsə də, hamının ürəyincə olmur. Zalda əyləşən Hacı Zeynalabdin Tağıyev istehzalı şəkildə üzünü iştirakçılara tutaraq deyir: “Cibində bir qara qəpiyi olmayan bu gəncəmi qulaq asırsınız?” Nərimanov isə çox kəsərli cavab verir: “Hacının qızılları məni susdura bilməz”.

Amma həyat bəzən bir-birinə qarşı sərt mövqedə dayanan insanları illər sonra tamamilə başqa şəraitdə yenidən qarşılaşdırır. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra imkanlı adamların mal-mülkləri müsadirə olunur. Çətin vəziyyətdə qalan Hacı Zeynalabdin Tağıyev çıxış yolu axtarır və məsləhət üçün vaxtilə onunla kəskin fikir ayrılığı yaşamış Nərimanova müraciət edir. O isə Hacıya Mərdəkandakı bağ evində yaşamağı, diqqətdən uzaq qalmağı tövsiyə edir. Maraqlıdır ki, bütün fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, Nəriman Nərimanov Hacı Zeynalabdin Tağıyevin xalq qarşısındakı xidmətlərini heç vaxt inkar etməmişdi. Əksinə, onun həyat və fəaliyyətini ilk qələmə alan da məhz Nərimanov olmuşdu. Böyük adamları fərqləndirən də elə budur. Onlar şəxsi incikliyi vicdandan üstün tutmurlar.

Yazı masasının qarşısında bir qədər ləngidim. Masanın üzərindəki kitablar arasında biri xüsusilə diqqətimi çəkdi – “Bahadır və Sona”. Azərbaycan ədəbiyyatında ana dilində yazılmış ilk mənzum roman kimi dəyərləndirilən bu əsər Nərimanovun maarifçi düşüncəsinin başqa bir tərəfini göstərir. O, ana dilini millətin yaddaşı, kimliyi və gələcəyi hesab edirdi. Elə buna görə də bədii əsərlərlə kifayətlənməmiş, ruslar üçün türk, türklər üçün isə rus dilini öyrənmək məqsədilə dərsliklər hazırlamışdı. Bu vəsaitlər uzun illər məktəblərdə istifadə olunmuşdu.

Növbəti vitrində, şüşənin arxasında Nərimanovun 1908-ci ildə İmperator Novorosiysk (Odessa) Universitetinin tibb fakültəsini bitirməsinə dair diplomunun surəti qoyulub. Nərimanov ali təhsil yoluna 32 yaşında kamal attestatı imtahanı verərək çox gec qədəm qoymuşdu. Çünki gənc yaşından öz evini, eləcə də qardaşı və bacısının ailəsini dolandırır, eyni zamanda dərslərini oxuyurdu.

Bir neçə dəqiqə əvvəl oxuduğum “Bitməmiş məktub”u xatırladım. O, oğlu Nəcəfə həkimlik peşəsini seçməsinin səbəbini izah edərək yazırdı ki, qarşısında müxtəlif yollar olsa da, insanlardan və idarələrdən daha az asılı olmaq, öz əməyilə yaşamaq üçün tibb fakültəsini seçmişdi. Tələbə yoldaşları da ona məzuniyyət hədiyyəsi olaraq tibbi ləvazimatlar hədiyyə etmişdilər. Onlar indi bu muzeydə, şüşədən olan bir dolabda qorunur.

Divardan asılmış ağ-qara fotoşəkillər onun ömrünün yeni səhifəsini göz önündə canlandırır. Universiteti bitirən kimi Bakıya qayıdır, Qara şəhər xəstəxanasında həkimliyə başlayır. Bir qədər sonra isə Tiflisə köçüb xəstəxana açır. Eyni zamanda inqilabi fəaliyyətlə də məşğul olur. Lakin həmin günlər uzun çəkmir. 1909-cu il martın 1-də qəfildən həbs olunaraq Metex qalasının dustaqxanasına göndərilir. Zabitlər onun mənzilində axtarış apararkən Cənubdakı Səttarxan hərəkatına yardım etdiyini təsdiqləyən əlyazmalar və sənədlər tapırlar. 7 ay sonra, 1909-cu il sentyabrın 30-da ona Tiflisdən çıxmaq üçün cəmi 24 saat vaxt verilir və 2 il müddətinə Həştərxana sürgün olunur. Lakin Nərimanov fəaliyyətini dayandırmır. Sürgündə olduğu illərdə Həştərxan şəhər dumasına üzv seçilməsi böyük əks-səda doğurur və xəbər hətta Fransaya çatır.

Əzablı günlər başa çatdıqdan sonra Nəriman Nərimanov yenidən həkimlik fəaliyyətinə başlayır. Qapısına gələn fəqir-füqəranın yalnız dərdinə məlhəm olmur, onlara yazdığı reseptlərin altına pul büküb sakitcə uzadır ki, ümidsiz qayıtmasınlar.

Qonaq otağına keçirik. Burada qorunan materiallarda 1920–1922-ci illərin gərgin günləri, Nəriman Nərimanovun dövlət xadimi və diplomat kimi fəaliyyəti öz əksini tapır.

1921-ci il... Anadolu müharibənin ağır yükünü daşıyır, yeni qurulan Türkiyə böyük sınaqlardan keçir. Məhz həmin günlərdə Mustafa Kamal Paşa ordunun ehtiyacları üçün Azərbaycandan yardım istəyir. Nərimanovun cavabı isə iki xalq arasındakı münasibətin ifadəsinə çevrilir:

“Paşam, qardaş qardaşa borc verməz. Qardaş hər zaman qardaşının əlindən tutar...”.

Qonaq otağında dayanarkən bu məkanın yalnız rəsmi görüşlərə deyil, taleyüklü qərarlara da şahid olduğunu düşünürsən. Buradakı materiallar arasında Nərimanovun Leninə ünvanladığı məktub da diqqət çəkir. O, Azərbaycanın görkəmli hərbçiləri Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinski ilə bağlı məsələyə toxunur, onların həyatının xilas edilməsi üçün müraciət edir.

Amma bu otağın divarları yalnız siyasi söhbətlərə şahidlik etməyib. Nəriman Nərimanov dövrün tanınmış simalarını — Üzeyir Hacıbəyli, Müslüm Maqomayev, Abdulla Şaiq, Hüseyn Cavid, Nəcəf bəy Vəzirov kimi ziyalıları bu otaqda qəbul edər, onlarla görüşlər keçirərdi. Xüsusilə cümə axşamları bu otaq başqa bir ab-havaya bürünərdi. Musiqiyə böyük marağı olan Nərimanov tar çalmağı sevirdi. Bu sənətə olan sevgisi hələ Qori Müəllimlər Seminariyasında oxuduğu illərdən formalaşmışdı.

Bir zamanlar burada səslənən siyasi söhbətləri, milli musiqini və ziyalıların görüşlərini təsəvvür etdikcə anlayırsan ki, muzeydə qorunan təkcə əşyalar deyil, böyük bir tarixdir.

Beləcə, görkəmli dövlət xadimi, humanist ədib Nəriman Nərimanovun Xatirə Muzeyi xalqının azadlığına və xoşbəxtliyinə yollar axtaran işıqlı bir ziyalının ziddiyyətli həyat yolunun ziddiyyətli mənzərəsini olduğu kimi çağdaş nəsillərə çatdırır.

Fidan ƏLİYEVA
XQ