Yaşıl enerjidə Azərbaycan hansı mövqedədir?

Dünyada enerji keçidi sürətləndikcə Azərbaycan və digər Cənubi Qafqaz ölkələri də bərpaolunan enerji mənbələrindən daha geniş istifadə etməyə başlayıblar. Dünya Bankının 2026-cı ilin iyununda yayımladığı yeni materialda Avropa və Mərkəzi Asiya ölkələrinin yaşıl enerjiyə keçiddə qarşılaşdığı imkanlar və problemlər təhlil edilir.

Bankın qiymətləndirməsinə görə, region ölkələrinin qarşısında duran əsas məsələ artıq yalnız günəş və külək elektrik stansiyalarının sayını artırmaq deyil. Bərpaolunan enerjinin böyük həcmdə sistemə qoşulması üçün elektrik şəbəkələrinin modernləşdirilməsi, enerji saxlama imkanlarının yaradılması və ölkələr arasında elektrik bağlantılarının gücləndirilməsi də vacibdir.

Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyasında günəş və külək enerjisinin inkişafı xüsusi yer tutur. Dünya Bankı Azərbaycanın elektrik şəbəkəsinin rəqəmsallaşdırılması və gücləndirilməsi istiqamətində işlərin aparıldığını bildirir.Bankın məlumatına görə, “Azərenerji” bərpaolunan enerjinin sistemə inteqrasiyası zamanı yarana biləcək şəbəkə yüklənməsi, tezlik dəyişiklikləri və günəş-külək istehsalının hava şəraitindən asılılığı kimi problemlərin həlli üçün rəqəmsal texnologiyalardan, enerji saxlama sistemlərindən və avtomatlaşdırmadan istifadə edir.

Dünya Bankının 2025-ci ildə təsdiqlədiyi AZURE layihəsi də Azərbaycanın bərpaolunan enerji imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlib. 173,5 milyon dollarlıq layihə elektrik ötürücü şəbəkəsinin gücləndirilməsini və özəl investisiyaların cəlb edilməsini nəzərdə tutur. Layihə çərçivəsində 240 MVt gücündə Abşeron-Qaradağ külək elektrik stansiyasının şəbəkəyə qoşulması və gələcəkdə 1 GVt-a qədər yeni bərpaolunan enerji gücünün ötürülməsi üçün infrastrukturun gücləndirilməsi planlaşdırılır.

Gürcüstan üçün əsas üstünlüklərdən biri coğrafi mövqeyidir. Ölkə hidroenerji potensialından əlavə, günəş və külək enerjisi imkanlarını da inkişaf etdirməyə çalışır. Dünya Bankının məlumatına görə, Gürcüstan, Azərbaycan, Macarıstan və Rumıniyanı birləşdirəcək “Green Energy Corridor” layihəsi Cənubi Qafqazda istehsal olunan bərpaolunan elektrik enerjisinin Avropa bazarlarına çatdırılması imkanını genişləndirə bilər. Qara dənizin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan sualtı elektrik kabeli də Cənubi Qafqazın Avropanın enerji sisteminə inteqrasiyası baxımından mühüm layihələrdən biri kimi qiymətləndirilir.

Ermənistan da bərpaolunan enerjinin payını artırmağa çalışır. Dünya Bankının region üzrə əvvəlki qiymətləndirməsində ölkənin 2040-cı ilədək 1 000 MVt günəş və 500 MVt külək enerjisi gücünə çatmaq hədəfi qeyd olunur. Ölkədə kiçik günəş sistemlərinin inkişafına dəstək mexanizmləri tətbiq edilir. Bununla belə, elektrik şəbəkəsinin imkanları, icazə prosedurları və yeni layihələrin maliyyələşdirilməsi əsas problemlər sırasında qalır.

Mərkəzi Asiyada Özbəkistan bərpaolunan enerji gücünü sürətlə artırmağı planlaşdıran ölkələrdəndir. Dünya Bankının məlumatına görə, ölkə 2030-cu ilədək 25 GVt bərpaolunan enerji gücü yaratmağı hədəfləyir. Lakin bu qədər böyük gücün enerji sisteminə inteqrasiyası üçün mövcud elektrik şəbəkəsinin yenilənməsi vacibdir. Dünya Bankı Özbəkistanda paylayıcı şəbəkələrin modernləşdirilməsi üçün 100 milyon dollarlıq güzəştli maliyyələşdirmə ayırıb. Proqram ümumilikdə 6 min kilometr aşağı gərginlikli xəttin tikintisi və modernləşdirilməsini də əhatə edir.

Dünya Bankının yeni qiymətləndirməsi göstərir ki, region ölkələri üçün yaşıl enerjiyə keçidin növbəti mərhələsi yalnız yeni elektrik stansiyalarının tikintisi olmayacaq. Əsas sual istehsal olunan enerjinin necə saxlanılması, ötürülməsi və istehlak bazarlarına çatdırılmasıdır.

Bərpaolunan enerji mənbələri hava şəraitindən asılı olduğundan elektrik sistemlərinin çevikliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Buna görə enerji saxlama texnologiyaları, rəqəmsal idarəetmə sistemləri və ölkələrarası elektrik xətləri yaşıl enerji strategiyalarının əsas elementlərinə çevrilir.

Azərbaycanın üstünlüyü yalnız günəş və külək enerjisi potensialı ilə məhdudlaşmır. Ölkənin Xəzər regionunda yerləşməsi və Avropa ilə enerji bağlantıları yaratmaq imkanları onu gələcək regional yaşıl enerji ticarətində mühüm iştirakçıya çevirə bilər.

Dünya Bankının məlumatına görə, Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyə, Özbəkistan və digər ölkələri əhatə edən ECARES proqramı çərçivəsində artıq yeddi layihə həyata keçirilir. Proqramın 2 milyard dollarlıq maliyyələşdirmə çərçivəsinin 6 milyard dollara qədər özəl kapitalı səfərbər etməsi gözlənilir.

Beləliklə, regionda yaşıl enerji yarışında əsas üstünlük yalnız ən çox günəş və külək resursuna malik olmaqla müəyyənləşməyəcək. Enerji istehsalını şəbəkəyə qoşa, saxlaya, ixrac edə və regional sistemlərlə birləşdirə bilən ölkələr daha böyük üstünlük əldə edəcək. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə isə mövcud bərpaolunan enerji layihələrini sürətləndirməklə yanaşı, bu enerjinin Avropa bazarlarına çıxarılması üçün zəruri infrastrukturun qurulmasıdır.

Lalə Mehralı