“Yaşlanmaq yeni bir həyat mərhələsidir” Təranə Paşayeva ilə MÜSAHİBƏ

Bu baxımdan Azərbaycanda qadınların yaşlılıq dövrünü daha rahat, təhlükəsiz və ləyaqətli keçirməsinə yönəlmiş LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyası fərqli yanaşma təqdim edir. Rezidensiyanın konsepsiyasında ev rahatlığı, peşəkar qayğı, tibbi nəzarət, sosial həyat və fərdi yanaşma bir araya gətirilir.
Mövzu ilə bağlı "Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva ilə söhbətləşdik.
– Təranə xanım, müasir dövrdə psixoloji sağlamlığın insan həyatındakı rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
– Psixoloji sağlamlıq insanın ümumi rifahının əsas komponentlərindən biridir. İnsan yalnız fiziki cəhətdən sağlam olmaqla özünü tam yaxşı hiss edə bilməz. Onun emosional vəziyyəti, sosial münasibətləri, cəmiyyətdə özünü necə hiss etməsi, təhlükəsizlik və dəyərli olduğunu bilmək hissi də psixoloji rifahında mühüm rol oynayır.
Müasir həyat tempi, sosial münasibətlərin dəyişməsi, informasiya yükünün artması insanın psixoloji vəziyyətinə təsir göstərir. Ona görə də psixoloji sağlamlığa diqqət yalnız problem yarandıqdan sonra deyil, profilaktik baxımdan da göstərilməlidir.
– Yaşlılıq dövründə psixoloji rifahın əhəmiyyəti daha da artırmı?
– Əlbəttə. Yaşlanma həyatın təbii mərhələsidir. Lakin bu mərhələdə müəyyən dəyişikliklər baş verir. İş həyatından uzaqlaşma, gündəlik rejimin dəyişməsi, sosial çevrənin daralması, övladların öz həyatlarına daha çox vaxt ayırması insanın emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Burada əsas məsələ yaşlı insanı cəmiyyətdən təcrid etməməkdir. Əksinə, onun sosial əlaqələri, maraqları və gündəlik fəaliyyətləri mümkün qədər qorunmalıdır.
– LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının əsas fəlsəfəsini necə izah edərdiniz?
– Bizim üçün əsas fikir budur ki, qadının yaşlanması onun həyatının dəyərinin azalması anlamına gəlmir. Əksinə, insanın uzun illər ərzində qazandığı həyat təcrübəsi, dünyagörüşü və mənəvi sərvəti böyük dəyərdir.
LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasında məqsəd yalnız yaşayış və gündəlik qayğı təmin etmək deyil. Əsas məqsəd qadının özünü təhlükəsiz, rahat, hörmətli və dəyərli hiss etdiyi bir həyat mühiti yaratmaqdır.
– Bəs “uzunömürlülük” nədir?
– Mən uzunömürlülüyü yalnız yaş göstəricisi kimi qəbul etmirəm. Əsas sual budur: insan həmin illəri necə yaşayır?
Əgər insan uzun yaşayır, amma özünü tənha, kənarda qalmış və cəmiyyət üçün lazımsız hiss edirsə, burada həyat keyfiyyətindən danışmaq çətindir.
Uzunömürlülük həm də aktiv, mənalı və ləyaqətli həyat deməkdir. İnsan yaşından asılı olmayaraq ünsiyyət qurmalı, maraqları olmalı, seçim etmək imkanını saxlamalı və özünü həyatın bir hissəsi kimi hiss etməlidir.
– LOQOS-u ənənəvi “qocalar evi” anlayışından fərqləndirən nədir?
– Əsas fərq yanaşmadadır. Burada insanı sadəcə qayğıya ehtiyacı olan şəxs kimi qəbul etmək düzgün olmaz.
Rezidensiyanın konsepsiyası daha çox yaşayış və həyat məkanı üzərində qurulub. Ev rahatlığı, təhlükəsizlik, fərdi ehtiyacların nəzərə alınması, sosial fəaliyyət və ailə ilə əlaqələrin qorunması vacib istiqamətlərdir. Rəsmi konsepsiyada da LOQOS xəstəxana və ya klassik qocalar evi deyil, ev rahatlığı ilə təhlükəsizliyi birləşdirən məkan kimi təqdim edilir.
– Yaşlı qadının psixoloji rahatlığı üçün ən vacib amillər hansılardır?
– İlk növbədə hörmət və dinlənilmək hissi. İnsan öz fikrinin, istəyinin və həyat təcrübəsinin əhəmiyyətli olduğunu hiss etməlidir.
İkinci vacib məsələ sosial əlaqələrdir. İnsan ailəsi, dostları və ətrafındakı insanlarla ünsiyyətini mümkün qədər davam etdirməlidir.
Üçüncü məsələ gündəlik həyatın mənalı olmasıdır. Mütaliə, söhbətlər, musiqi, yaradıcılıq, gəzinti, müxtəlif tədbirlər və maraqlara uyğun fəaliyyətlər insanın gündəlik həyatına müsbət emosiyalar gətirə bilər.
Amma burada bir məqam xüsusilə vacibdir: heç bir fəaliyyət insana məcbur edilməməlidir. Fərdi seçim və imkanlar nəzərə alınmalıdır.
– Ailə ilə əlaqələrin qorunması nə dərəcədə vacibdir?
– Çox vacibdir. Rezidensiyada yaşamaq ailədən uzaqlaşmaq demək deyil.
Əksinə, yaşlı insanın ailə üzvləri ilə münasibətlərinin qorunması onun psixoloji rifahı baxımından əhəmiyyətlidir. Ailə görüşləri, telefon danışıqları, gündəlik ünsiyyət və ailənin proseslərdə iştirakı insanın özünü tək hiss etməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. LOQOS-un konsepsiyasında da ailə ilə davamlı əlaqə və ailə üzvlərinin aktiv iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
– Bəzən ailələr yaşlı valideynlərini buraya yerləşdirmək qərarına görə özlərini günahkar hiss edirlər. Bu yanaşma doğrudurmu?
– Burada hər bir ailənin konkret vəziyyətinə fərdi yanaşmaq lazımdır. Yaşlı insanın təhlükəsizliyini, gündəlik ehtiyaclarını və sosial həyatını təmin etmək ailənin məsuliyyətlərindən biridir.
Bəzən ailə üzvləri işləyir, müxtəlif öhdəlikləri olur və yaşlı insanın bütün ehtiyaclarını hər gün peşəkar şəkildə qarşılamaq imkanına malik olmaya bilər. Belə halda peşəkar qayğı məkanından istifadə etmək ailədən imtina etmək deyil. Əsas məsələ insanın harada yaşamasından daha çox, orada özünü necə hiss etməsidir.
– Psixoloji xidmətlə sosial qayğının bir məkanda birləşdirilməsi hansı üstünlükləri yaradır?
– İnsan kompleks varlıqdır. Onun fiziki, psixoloji və sosial ehtiyacları bir-birindən ayrı deyil.
Fiziki baxımdan qayğı göstərilən, amma özünü tənha və dəyərsiz hiss edən insanın tam rifahından danışmaq çətindir. Eyni zamanda psixoloji rahatlıqla yanaşı təhlükəsizlik, tibbi nəzarət və gündəlik ehtiyacların qarşılanması da vacibdir.
Ona görə müasir uzunömürlülük xidmətləri kompleks yanaşmaya əsaslanmalıdır.
– Yaşlı insanın özünü cəmiyyət üçün faydalı hiss etməsi niyə vacibdir?
– Çünki insanın dəyəri yaşla ölçülmür. İnsan uzun illər ərzində böyük həyat təcrübəsi qazanır. Onun danışacağı hekayələr, verəcəyi məsləhətlər, ailəsinə və ətrafına ötürə biləcəyi dəyərlər var.
Yaşlı insanı yalnız köməyə ehtiyacı olan biri kimi görmək düzgün deyil. O, eyni zamanda böyük həyat təcrübəsinə malik şəxsiyyətdir. Biz yaşlı insanlara “sizin üçün hər şey bitib” mesajı verməməliyik. Əksinə, “sizin həyatınızın bu mərhələsi də dəyərlidir” yanaşmasını formalaşdırmalıyıq.
– Sizcə, cəmiyyətdə yaşlılıqla bağlı hansı stereotiplər dəyişməlidir?
– Ən böyük stereotiplərdən biri yaşlılığı passivliklə eyniləşdirməkdir.
Yaşlı olmaq insanın bütün maraqlarından, sosial münasibətlərindən və seçimlərindən imtina etməsi demək deyil. Əlbəttə, yaş artdıqca fiziki imkanlarda müəyyən dəyişikliklər ola bilər. Amma bu, insanın emosional, sosial və intellektual həyatının dayanması anlamına gəlmir. Yaşlılığa daha çox həyatın yeni mərhələsi kimi yanaşmalıyıq.
– Psixoloq kimi ailələrə hansı tövsiyələri verərdiniz?
– Ən vacib tövsiyəm yaşlı ailə üzvlərini dinləməkdir.
Bəzən yaşlı insanın ehtiyacı maddi və ya fiziki dəstəkdən əvvəl sadəcə söhbət etmək, fikirlərini bölüşmək və dinlənilmək olur. Onların qərarlarına mümkün qədər hörmət etmək, gündəlik həyatlarına maraq göstərmək və onları ailə həyatının bir hissəsi kimi saxlamaq çox vacibdir.
– LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının sosial əhəmiyyətini necə qiymətləndirirsiniz?
– Mən bu cür layihələrin əhəmiyyətini ilk növbədə insanmərkəzli yanaşmada görürəm.
Qadının yaşlılıq dövrünü təhlükəsiz, rahat və ləyaqətli keçirməsinə şərait yaratmaq yalnız bir ailənin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin rifahı ilə bağlı məsələdir. LOQOS-un yanaşmasında qayğı ilə yanaşı sosial və psixoloji rahatlığın ön plana çəkilməsi müasir uzunömürlülük konsepsiyasına uyğundur.

– Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi ilə LOQOS arasında hansı bağlılıq var?
– Hər iki istiqamətin mərkəzində insan dayanır.
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzində məqsəd insanların psixoloji rifahına, maarifləndirilməsinə və psixoloji xidmətlərin inkişafına töhfə verməkdir.
LOQOS-da isə bu yanaşma həyatın yaşlılıq mərhələsinə tətbiq olunur. Yəni insanın təhlükəsizliyi, sosial münasibətləri, emosional vəziyyəti və həyat keyfiyyəti birlikdə nəzərdən keçirilir.
Əslində bu, vahid fəlsəfənin müxtəlif istiqamətləridir: insanın həyatının hər mərhələsində onun şəxsiyyətinə və ehtiyaclarına hörmət etmək.
– Azərbaycanda psixoloji maarifləndirmə sahəsində qarşıda hansı vəzifələr dayanır?
– Görüləsi işlər çoxdur. İnsanlar psixoloji sağlamlığın əhəmiyyətini daha yaxşı anlamalıdırlar.
Psixoloji xidmətə müraciət etmək zəiflik deyil. Əksinə, insanın özünə və həyat keyfiyyətinə məsuliyyətli münasibətidir.
Biz uşaqlıqdan etibarən emosiyalarımızı tanımağı, sağlam ünsiyyət qurmağı, bir-birimizi dinləməyi və problemləri konstruktiv şəkildə həll etməyi öyrənməliyik.
– Oxucularımıza nə demək istərdiniz?
– Mən bütün ailələrə bir şeyi tövsiyə edərdim: bir-birinizi dinləyin və yaşlı insanları həyatın kənarına qoymayın.
İnsan neçə yaşında olmasından asılı olmayaraq sevgi, hörmət, diqqət və mənalı ünsiyyətə ehtiyac duyur.
Yaşlanmaq həyatın sonu deyil. Bu, həyatın başqa bir mərhələsidir. Əgər həmin mərhələdə insan özünü təhlükəsiz, dəyərli və sevilən hiss edirsə, uzunömürlülük sadəcə illərin çoxluğu deyil, həm də həyatın keyfiyyəti deməkdir.
Bizim əsas məqsədimiz də məhz budur: insanın həyatına illər əlavə etməklə yanaşı, həmin illərin mümkün qədər mənalı, rahat və ləyaqətli keçməsinə töhfə vermək.
AzVision.az