Yaxın Şərq bu gün özünün 1989 cu ilini yaşayır...

...Sovet sisteminin süqutu qəfil görünürdü. Əslində, bundan əvvəl illərdir davam edən yavaş-yavaş tükənmə - iqtisadi, hərbi və siyasi tükənmə baş verdi.

1980-ci illərdə neft qiymətlərinin düşməsi son zərbə idi: Moskva artıq nə öz strukturunu, nə də müştəri rejimlərini dəstəkləyə bilmirdi.

Eyni məntiq indi Yaxın Şərqdə də işləyir. Yalnız indi biz Sovet düşərgəsindən deyil, onilliklər boyu ərəb dünyasının əhəmiyyətli bir hissəsini nəzarətdə saxlayan Amerika-Körfəz sistemi haqqında danışırıq.

SİA bu barədə xarici saytlara istinad edir.

...Misir və Sudandan Mərakeşə, İordaniyaya, Suriyaya, Fələstin Muxtariyyətinə və Cənubi Yəmənə qədər Amerika hərbi çətiri altında mövcud olan və Fars Körfəzi monarxiyaları tərəfindən maliyyələşdirilən rejimlər şəbəkəsi yarandı.

Neft profisiti və Vaşinqtonun zəmanətləri bu paytaxtlara başqalarının işlərinə müdaxilə etmək, sadiq qüvvələri maliyyələşdirmək, çevrilişləri dəstəkləmək və siyasi dəyişiklikləri bloklamaq gücü verdi.

Bütün struktur iki sütun üzərində dayanırdı: Körfəz pulları və Amerikanın hərbi gücü. İllərdir şaxələndirmə haqqında danışılsa da, Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinin iqtisadiyyatı karbohidrogenlərlə sıx bağlı olaraq qalır.

2016-cı ildən 2023-cü ilə qədər neft və qaz büdcə gəlirlərinin orta hesabla 78 faizini təşkil edib.

Bu arada, dövlət xərcləri qeyri-neft ÜDM-nin təxminən 70 faizinə çatıb. Neft təkcə xəzinəni bəsləməyib; iqtisadiyyatın ümumiyyətlə "qeyri-neft" hesab edilən hissəsini effektiv şəkildə dəstəkləyib.

İranla müharibə məhz bu sütunlara zərbə vurur. Münaqişənin ilk günlərindən etibarən əksər Körfəz ölkələrindən neft və qaz ixracı demək olar ki, tamamilə dayandırılıb.

Büdcələri və siyasi təsiri enerji təchizatı üzərində qurulan ölkələr əsas gəlir mənbələrini itiriblər.

Küveyt, Bəhreyn, Qətər və ya BƏƏ ixrac qadağası ilə nə qədər yaşaya bilər?

Hətta Şərq-Qərb neft kəməri vasitəsilə Hörmüz boğazının bağlanmasından yayınmağa çalışan Səudiyyə Ərəbistanı belə, digər tərəfdən Yəmən blokadası ilə qarşılaşıb.

Bu vəziyyətin davam etməsi ehtiyatların sürətlə tükənməsi, büdcələrin daralması və onilliklərdir Körfəzin regiondakı təsirini dəstəkləyən maliyyə resursunun yox olması deməkdir. Eyni zamanda, qlobal bazar tələbin məhv olma mərhələsinə qədəm qoyur.

Yüksək qiymətlər və müharibə riskləri idxalçıları istehlakı azaltmağa və alternativlər axtarmağa məcbur edir.

Müharibə nə qədər uzun sürərsə, bu proses bir o qədər intensivləşəcək.

Bütün strukturun təhlükəsizliyini təmin edən Amerika hərbi sistemi özü də özünü tükəndirməyə başlayır. İxracatın dayandırılması Körfəzin maliyyə gücünə xələl gətirir.

ABŞ-ın hərbi resursu münaqişədə birbaşa iştirakdadır. Şərq Bloku məhz belə çökdü.

Geri dönüş nöqtəsini keçdikdən sonra Sovet İttifaqına onilliklər lazım deyildi.

Onilliklər yorğunluq toplamağa sərf edildi.

Çöküşün özü sürətli idi: 1989-cu ildə Şərqi Avropa rejimləri bir-birinin ardınca çökdü və iki il sonra Birliyin özü yox oldu. Yaxın Şərq Amerika-Körfəz sistemində böhranın başlanğıcını deyil, son mərhələsini yaşayır.

Mərkəz periferiyanı maliyyələşdirmək və qorumaq qabiliyyətini itirdikdə, struktur tədricən deyil, zəncirvari reaksiya ilə çökə bilər.

Şərqi Avropa onilliklər ərzində sabit görünürdü - və bir neçə ay ərzində çökdü. İndi baş verənlər yalnız İrana qarşı müharibə və ya sadəcə neft böhranı deyil.

Bu, regional arxitekturanın iki sütununa - Körfəz pullarına və Amerikanın hərbi gücünə eyni vaxtda zərbədir.

Yaxın Şərq özünün 1989-cu ilini yaşayır.

Əli Babayev