Yazı 40 min il öncə icad edilmiş ola bilər Yeni araşdırma

Avropada yaşamış ilk müasir insanların təxminən 40 min il əvvəl sistemli simvollardan istifadə edərək məlumat ötürdüyü ehtimal edilir. 

Qaynarinfo xəbər verir ki, yeni elmi araşdırma göstərir ki, Paleolit dövrünə aid bəzi işarələr sadəcə bəzək deyil, məlumatın təşkil və ötürülməsi vasitəsi olub.

Almaniyadakı Saarland Universitetinin dilçi alimi Kristian Bentz və Berlin Dövlət Muzeylərinin arxeoloqu Eva Dutkieviç tərəfindən aparılan araşdırmada Aurinyas mədəniyyətinə aid yüzlərlə əşya yenidən təhlil edilib. Nəticələr göstərib ki, bu işarələr tam yazı sistemi olmasa da, yazının yaranmasından on minlərlə il əvvəl insanların məlumatı yadda saxlamaq və paylaşmaq üçün simvollardan istifadə etdiyini sübut edir.

Təsadüfi deyil, sistemlidir

İndiyə qədər məlum olan ilk yazı sistemləri təxminən 5 min il əvvəl Mesopotamiyada yaranıb. Şumerlərin proto-mixi yazısı əvvəlcə say və iqtisadi məlumatları göstərən işarələrdən ibarət olub, zamanla tam yazı sisteminə çevrilib. Bu səbəbdən uzun müddət yazılı ünsiyyətin nisbətən yeni olduğu düşünülürdü.

Yeni araşdırma isə bu fikri şübhə altına alır. Almaniyanın cənubundakı mağara bölgələrində tapılan daşınan əşyalar üzərindəki nöqtələr, paralel xətlər, zikzaklar, V formalı işarələr və digər naxışlar tək-tək qeydə alınıb. Kompüter alqoritmləri ilə aparılan təhlil bu simvolların müəyyən ardıcıllıqla təkrarlandığını göstərib. Bu isə işarələrin təsadüfi deyil, ortaq mənaya malik sistemin hissəsi olduğunu göstərir.

Araşdırma müəlliflərinin fikrincə, bu simvollar danışıq dilini birbaşa əks etdirmirdi. Lakin insanlar düşüncələrini və məlumatlarını fiziki mühitdə saxlamağın yolunu artıq tapmışdı.

3 mindən çox işarə təhlil edilib

Araşdırma çərçivəsində ümumilikdə 260 daşınan əşya araşdırılıb. Bunlara mamut dişindən hazırlanmış fiqurlar, sümük alətlər, buynuz parçaları, şəxsi bəzək əşyaları və fleytaya bənzər alətlər daxil olub.

Bu əşyalar üzərindəki 3 mindən çox işarə qeydə alınıb və dilçilikdə istifadə olunan informasiya nəzəriyyəsi metodları ilə təhlil edilib. Tədqiqatçılar simvolların təkrar tezliyini, müxtəlifliyini və məlumat daşıma səviyyəsini ölçən "entropiya” analizindən istifadə ediblər. Nəticələr göstərib ki, simvollar təsadüfi deyil və müəyyən qaydaya uyğun istifadə olunub.

Fiqurlar üzərindəki işarələr alətlərə nisbətən təxminən 15 faiz daha yüksək informasiya sıxlığına malik olub. Alətlər isə digər əşyalarla müqayisədə daha sistemli simvol müxtəlifliyi göstərib. Bu, insanların hansı əşyada hansı simvoldan istifadə etməli olduqlarını bildiyini göstərir.

Sistem 10 min il davam edib

Araşdırmanın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri simvol sisteminin uzun müddət sabit qalmasıdır. Təhlillər göstərir ki, bu simvolların strukturu və istifadə qaydası təxminən 10 min il ərzində dəyişmədən qorunub.

Proto-mixi yazının qısa müddətdə tam yazıya çevrilməsinə baxmayaraq, bu qədim simvol sistemi yazıya çevrilməyib. Alimlər bunun səbəbini dəqiq bilmir. Ehtimal edilir ki, mədəni dəyişikliklər, köçlər və ya simvolların mənasını qoruyan ictimai mühitin itməsi bu inkişafın qarşısını alıb.

Bu tapıntı göstərir ki, insan beyni məlumatı simvollar vasitəsilə təşkil etmək qabiliyyətini düşündüyümüzdən çox daha əvvəl inkişaf etdirib. Yazı birdən-birə yaranmayıb; o, minilliklər boyu davam edən simvolik düşüncənin tədricən mürəkkəbləşməsi nəticəsində formalaşıb. İnsanlıq əvvəlcə dünyanı rəsmlərlə izah etdi, sonra işarələrlə yadda saxladı, ən sonda isə yazı ilə tarix yaratdı.

Günay